نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران/ تربیت مدرس

2 استادیار گروه تاریخ/ دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

ایدئولوژی و سیاست در جامعه و تاریخ (از جمله در دورة سلجوقی) رابطة تنگاتنگی با یک‌دیگر دارند. به سبب نادیده‌ انگاشتن پویایی تاریخی ایدئولوژی‌ها و بحث فرهنگی و هویتی آن، تاریخ ایدئولوژیک دورة سلجوقی و مهم‌ترین بخش آن، ایدئولوژی خواجه نظام‌الملک، همواره موضوع پیچیدة تاریخی است و سبب بروز گمراهی‌هایی در تاریخ‌نگاری دورة سلجوقی شده است. در این مقاله، با استفاده از روش تحلیل هرمنوتیکی، نسبت ایدئولوژی و سیاست در چالش مذهبی ـ سیاسی سلطنت سلجوقی و خلافت عباسی در سدة پنجم قمری و هم‌چنین نکات اصلی ایدئولوژی خواجه نظام‌الملک با توجه به تضاد فرهنگی و هویتی آن با ایدئولوژی عربی خلافت عباسی بررسی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Relationship between Religion and State in the Seljuk Society: The Socio- cultural Tension between Ideologies of Nizām al-Mulk and the Abbasid Caliphate

نویسندگان [English]

  • Tomoko Shimoyama 1
  • Seyed Hashem Aghajari 2

1 Ph.D Student of History/Tarbiat Moadres University

2 Assistant Professorof History/Tarbiat Moadres University

چکیده [English]

 
Ideology and politics in the society and history (including the Seljuk era) are in close relationship. The ideological history of the Seljuk era and more importantly ideologies of Nizām al-Mulk have long been a complicated historical issue as a result of ignoring historical dynamicity of ideologies and the issues related to their culture and identity. This has also led to misleading interpretations in the whole historiography of the Seljuk era. The present paper, using hermeneutic analysis, studies the relationship between religion and state in the religious-political tension of the Seljuk dynasty and Abbasid Caliphate in the fifth century. Moreover, the main points in the ideology of Nizām al-Mulk which were at cultural conflict with Abbasid Caliphate’s Arabian ideology will be elaborated on.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Seljuks
  • Abbasids
  • ideology
  • Hanbali
  • Shafii

ابن ابی یعلی الفراّء (١٤١٩ ق). طبقات الحنابلة، ج 3، تصحیح عبد الرحمن بن سلیمان العثمین، ریاض: الامانة العامة للاحتقال بمرور مأته عام.

ابن اثیر، ابوالحسن بن علی بن محمد (١٣٨٥ ق/ ١٩٦٥ م). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الصدر.

ابن جوزی، ابوالفرج عبد الرحمن (١٤١٢ ق/ ١٩٩٢ م). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.

راوندی، محمد بن علی بن سلیمان (١٣٦٣). راحت الصدور و آیت السرور در تاریخ آل سلجوق، تصحیح: محمد اقبال، تهران: علی‌اکبر علمی.

سبط ابن جوزی، شمس الدین ابی المظفر یوسف بن قزاوغلی (١٤٢٢ ق). مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان (الجزء الثانی عشر، ٤٤٧ - ٤٥٢ ق)، تصحیح: فحیمی سعد، بیروت: عالم الکتب.

سبط ابن جوزی، شمس الدین ابی المظفر یوسف بن قزاوغلی (١٩٦٨ م). مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان (الحوادث الخاصة بتاریخ السلاجقه بین السنوات ١٠٨٦ – ١٠٥٦ م)، تحقیق و تصحیح: علی سویم، انقرة: مطبعة الجمیعة الترکیة.

السبکی، تاج الدین عبد الوهاب بن علی (١٣٨٣ ق). طبقات الشافعیة، تصحیح: محمود محمد الطناحی، ج ٣، قاهره: دار الاحیاء الکتب العربیة.

صفا، ذبیح‌الله (١٣٧٦). تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران از آغاز تا پایان عهد صفوی، تهران: فردوسی.

صفی، امید (١٣٨٩). سیاست/ دانش در جهان اسلام، هم‌سویی معرفت و ایدئولوژی در دورة سلجوقی، مترجم مجتبی فاضلی، تهران: پژوهشکدة مطالعات فرهنگ و اجتماعی.

طباطبایی، سیدجواد (١٣٨٤). خواجه نظام‌الملک طوسی: گفتار در تداوم فرهنگی ایران، تبریز: ستوده.

ظهیر‌الدین نیشابوری (١٣٩٠). سلجوق‌نامه، تصحیح: میرزا اسماعیل افشار و محمد رمضانی، تهران: اساطیر.

کلوزنر، کارلا (١٣٨١). دیوان‌سالاری در عهد سلجوقی، ترجمة یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر.

نجم‌الدین ابوبکر رازی (١٣٦٥). مرصاد العباد، به اهتمام محمد امین ریاحی، تهران: علمی فرهنگی.

نظام‌الملک، ابوعلی حسن طوسی (١٣٦٤). سیرالملوک (سیاست‌نامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی فرهنگی.

یوسفی‌فر، شهرام (١٣٩٠). جستارهایی در مناسبات شهر و شهرنشینی در سده‌های میانة تاریخ ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

 

Bartol’d, V. V. (1967). Turkestan down to the Mongol Invasion, 3rd revised ed, London: Luzac.

Berkey, Jonathan P. (2003). The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800, Cambridge: Cambridge University Press.

Bosworth, C. E. (1968). “The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000-1227)”, J. A. Boyle (ed), The Cambridge History of Iran, vol. 5.

Bulliet, Richard (1972). Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Bulliet, Richard (1973). “Political and religious history of Nishapur”, Buse, H. and D.S. Richards (eds.), Islamic Civilization 950-1150, (Papers on Islamic History, 3, Oxford: Bruno Cassirer, 1973, variorum reprint, 1990).

Cahen, Claude (1958, 1959). “Mouvements populaires et autonomisme urbain dans l’Asie musulmane du Moyen Age”, Arabica.

Daftary, Farhad (1990). The Ismā‘īlīs: Their history and doctrines, Cambridge: Cambridge University Press.

Hodgson, Mashall G. S. (1974). The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization, vol.2, The Expansion of Islam in the Middle Periods, Chicago, London: The University of Chicago Press.

Humphreys, R. Stephen (1991). “Ideology and propaganda: religion and state in the early Seljukid period”, in idem, Islamic History: A Framework for Inquiry, Princeton: Princeton Univ. Press, revised edition.

Lambton, A. K. S. (1981). State and Government in Medieval Islam: An introduction to the study of Islamic political theory: the jurists, Oxford: Oxford University Press, rep. 1991.

Lambton, A. K. S. (1968). “The Internal structure of the Saljuq Empire”, J. A. Boyle, (ed.) The Cambridge History of Iran, vol.5, Cambridge: Cambridge University Press.

Lambton, A. K. S. (1984). “The dilemma of government in Islamic Persia”, Iran.

Madelung, Wilferd (1988). Religious Trends in Early Islamic Iran, New York: State University of New York.

Makdisi, George (1963). Ibn ‘Aqil et la resurgence de l’Islam traditionaliste au XI siècle, Damascus-Paris: Institut Française de Damas.

Makdisi, George (1973). “The Sunni Revival”, Islamic Civilization, 950-1150, ed. D.S. Richards, Oxford: Bruno Cassirer, variorum reprint, 1990.

Makdisi, George (1982). The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West, Edinburgh, Edinburgh Univ. Press.

Safi, Omid (2000). “Power and the Politics of Knowledge: Negotiating Political Ideology and Religious Orthodoxy in Saljuq Iran”, Duke University, Department of Religion.

Yavari, Neguin (1996). “Nizam al-Mulk and the Restoration of Sunnism in Iran in the Eleventh Century”, Tahqīqāt-e Islami, Tehran: bonyād-e dā’erat al-ma‘āref-e eslāmī.