دگرگونی موقعیّت نخبگان فرهنگی و اجتماعی دورۀ تیموریِ هرات در روزگار صفوی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز

3 دانشجو دکتری گروه تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز

10.30465/shc.2019.21241.1770

چکیده

برآمدن سلسلۀ صفویه، در زمینه­های گوناگون تغییرات و تحوّلات گسترده­ای پدید آورد؛ به­ویژه آن که دامنۀ تأثیر و بازخورد این تحوّلات و تغییرات به بیرون از قلمرو صفویه نیز کشیده شد. این امر، در ایجاد یا تقویّت و تشدید تحوّلات و رویدادهای دیگری اثر گذاشت. در این میان، خراسان و به­ویژه مرکز آن، شهر هرات، در شرایط خاصی قرار گرفت. این امر را به­ویژه آشکارا می­توان در زندگی، عملکرد و واکنش دهها نخبه فرهنگی و اجتماعی­ای دید که همه پرورش­یافتگان فضا و جوّ اجتماعی و فرهنگی دورۀ تیموری و البته پایتخت آن، هرات بودند. در جستار حاضر براساس روش توصیفی­ـ­ تحلیلی به این پرسش پرداخته می­شودکه تغییرات عمده اجتماعی و فرهنگی ایجادشده در خراسانِ تحت حاکمیتِ صفویان چه بوده است؟ وضع اجتماعی و فرهنگی حاکم بر قلمرو حکومتهای نزدیک به خراسان مانند ازبکان، بابریان، ارغونیان، جامان سند و دیگر ایالات صفوی چگونه بوده است؟ و سرانجام آن که مجموعۀ این عوامل چه تأثیری بر زندگی، عملکرد و واکنش نخبگان دوره تیموریِ هرات داشته است؟ یافته­ها موید آن است، نخبگان یادشده در روزگار صفوی، محیط اجتماعی خود را بسیار متفاوت با دورۀ قبل دیدند تا آنجا که تحت تأثیر مسائلی چون ثبات و آرامش؛ حمایت علمی و فرهنگی؛ جذب در ساختار اداری، یکی از دو راه باقی ماندن در هرات یا مهاجرت را برگزیدند. این گزینش می­توانست با مقایسه و سنجش دافعه­ها و جاذبه­های مبدأ و مقصدهای گوناگون صورت پذیرد؛ چرا که وضع جغرافیاییِ خاصِّ آن روزِ خراسان به شبه­جزیره­ای می­مانست که به قلمرو بابریان، ارغونیان، جامان سند، ازبکان و دیگر ایالتهای صفوی محدود می­شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Cultural and political elites of timurid era of harat at safavid epoch

نویسندگان [English]

  • Maghsud Ali Sadeghi Gandomani 1
  • Alireza Karimi 2
  • mortaza dowlatabadi 3
1 Department of Iranian History after Islam, Tarbiat Modares University,Tehran.Iran.
2 Department of Iranian History after Islam, Faculty of Law and Social Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran
3 Department of Iranian History after Islam, Faculty of Law and Social Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran
چکیده [English]

The arising of safavid dynasty made a lot of changes and extensive transitions in different fields, especially that the domain of effect and reaction of these transitions and changes was extended to the outside of safavid borders and this matter was helpful in making or fortifying and amplifying other transitions and incidents, in this period Khorasan and especially its center ,haraat, was in a special condition that this matter can be seen evidently in the life, performance and reactions of these cultural and political elites all of whom were raised in the cultural and political environment of teimoorid era which especially its capital was haraat. According to the findings of this research , the forgoing elites perceived their surroundings completely different to the degree that for staying in haraat or abandoning it they considered stability and peace, scientific support, being being attracted to administrative structure and so on which this matter was the result of a special geographical situation of Khorasan on those days which like a peninsula was bounded to the kingdom of baaber, arqoonian, jaamaan, ozbakan and other provinces of safavid, offered a set of different interests and disinterests. The present essay based on a descriptive-analytic method and the use of library resources has been done.

کلیدواژه‌ها [English]

  • cultural and political elites
  • teimoori era
  • haraat
  • SAFAVID
آصفی هروی، مقیم‌الدین‌ بن‌ نعمت‌الله (1342)، دیوان، تصحیح هادی ارفع، تهران: طهوری.

ابن­خواندمیر، امیرمحمود (1370)، ایران در روزگار شاه­اسماعیل و شاه­طهماسب صفوی، به­کوشش غلامرضا طباطبائی، چ1، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

اسفزاری، معین­الدین (1338)، روضات­الجنات فی اوصاف مدینه هرات، تصحیح محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.

امینی هروی، صدرالدین­ابراهیم (1383)، فتوحات شاهی، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و    مفاخر فرهنگی.

بابر، ظهیرالدین­محمد (1308ق)، بابرنامه، ترجمه عبدالرحیم خان­خانان، تصحیح میرزامحمد شیرازی، بمبئی: ملک­الکتاب.

باتومور، تی. بی (1371)، نخبگان و جامعه، ترجمه علیرضا طیب، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

بچکا، یرژی (1372)، ادبیات فارسی در تاجیکستان، ترجمه محمود عبادیان و سعید عبانژاد، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین­المللی.

بداؤنی، عبدالقادر (1379)، منتخب­التواریخ، تصحیح توفیق سبحانی و مولوی احمد صاحب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

براون، ادوارد (1345)، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه رشید یاسمی، تهران: کتابخانه ابن­سینا.

بکری، محمدمعصوم (1382)، تاریخ سند، تصحیح عمربن­محمد داودپوته، تهران: اساطیر.

جعفریان، رسول (1379)، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج1، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.

حسینی­قمی، قاضی­احمد (1383)، خلاصه­التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.

خنجی، فضل­الله (1389)، مهمان­نامه بخارا، به­اهتمام منوچهر ستوده، تهران: علمی­و فرهنگی.

خواندمیر، غیاث­الدین (1380)، تاریخ حبیب­السیر، مقدمه جلال­الدین همائی، زیر نظر سیّدمحمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.

روشه، گی (1368)، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، تهران: نشر نی.

رهربرن، کلاوس (1349)، نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

ریاض­الاسلام (1391)، تاریخ روابط ایران و هند، ترجمه محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری­فرد، تهران: امیرکبیر.

سمرقندی، کمال­الدین عبدالرزاق (1383)، مطلع سعدین و مجمع بحرین، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سمرقندی، دولتشاه (1385)، تذکره­الشعرا، تصحیح فاطمه علاقه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سیوری، راجر (1363)، ایران عصر صفوی، ترجمه احمد صبا، تهران: کتاب تهران.

شاه­طهماسب (1343ق)، تذکره شاه­طهماسب، به­ اهتمام عبدالشکور مدبّر، برلن: کاویانی.

صفا، ذبیح­الله (1369)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.

صفوی، سام­میرزا (1314)، تحفه سامی، تصحیح و مقابله وحید دستگردی، تهران: ارمغان.

صفی، فخرالدین علی­بن­حسین (1336)،  لطائف­الطوائف، تصحیح احمد گلچین­معانی، تهران: شرکت نسبی حاج­محمدحسین اقبال و شرکا.

علامی، شیخ­ابوالفضل (1385)، اکبرنامه تاریخ گورکانیان هند، به کوشش غلامرضا طباطبائی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

فخری­هروی (1345)، روضه­السلاطین، تصحیح عبدالرسول خیامپور، تبریز: دانشگاه تبریز.

فرهانی­منفرد، مهدی (1382)، پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

فلور، ویلم (1388)، دیوان و قشون در عصر صفوی، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگه.

گلچین­معانی، احمد (1369)، کاروان هند، ج1، مشهد: چاپ و انتشارات آستان قدس مشهد.

منشی­قمی، قاضی میراحمد (1352)، گلستان هنر، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

نثاری ­بخاری، حسن (1377)، مذکّر احباب، تصحیح نجیب مایل­هروی، تهران: مرکز.

نفیسی، سعید (1344)، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران: فروغی.

نوایی، امیرعلیشیر (1363)، تذکره مجالس­النفائس، به اهتمام علی­اصغر حکمت، تهران: کتاب­فروشی منوچهری.

نوایی، عبدالحسین (1379)، رجال کتاب حبیب­السیر، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

واصفی، زین­الدین­ محمود (1349)، بدایع­الوقایع، تصحیح الکساندر بلدروف، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.