نوع مقاله : مقاله ترویجی
نویسنده
دانش آموخته دکتری تاریخ، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
دیوان حافظ شیرازی به عنوان متنی ادبی، واجد موقعیّتی تاریخی، و محصول تعامل خالق اثر با مجموعهای بسیط و گسترده از سنّتها، گفتمانها و جریانهای اجتماعی و تاریخی سدهی هشتم هجری است. نسبت دیوان حافظ با گروهها و عناصر اجتماعی، چگونگی بازتولید آن، نیز میزان تقویت، به حاشیهرانی و مطرود نمودن این گروهها در فرآیند تولید اثر ادبی، موضوع شایستهی درنگی است که روشن نمودن ابعاد آن، پژوهشی مستقل را طلب مینماید. از این رو این جستار، با روشی توصیفی ـ تحلیلی و استعانت ممکن از مباحث رویکرد تاریخگرایی نوین، درصدد پاسخ به این سؤالات است که چه گفتمانهایی از نهادها و گروههای اجتماعی شیراز قرن هشتم، در شعر حافظ بازتولید شدهاند؟ نحوهی کنشمندی حافظ و عوامل تقویت و به حاشیهرانی این گفتمانها در متن و فرایند خلق این اثر ادبی چه بوده است؟ یافتهها نشان میدهند که دیوان حافظ، با شبکهای پیچیده و شناور از نمادها، دالها و مدلولهای منفی و مثبت، عرصهای برای به حاشیهرانی و تقابل با گفتمان نهادها و گروههای اجتماعی و رسمی وابسته به قدرت، از قبیل: قاضیان، واعظان، صوفیان، و همچنین بستری برای تقویتبخشی به گفتمان قلندران و درویشان در پیوندی نزدیک با گفتمان برساختهی رندان، شده است. در این راستا حافظ، در مقام منتقدی رند و بیپروا، با وقوف بر ابعاد گفتمانی و آسیبشناختی اجتماعی و تاریخی عصر خود، نظیر: ریا، جزمیگری، بیعملی وخردستیزی، و هجمه علیهی آن در دیوانش، آزاداندیشی، عملگرایی و تساهل اجتماعی را، به مثابهی الگو و مدلی مترقی در تعالی اجتماعی و تاریخی، ارائه داده است.
کلیدواژهها
ابن بطوطه .(1376). سفرنامۀ ابن بطوطه (رحلهبنبطوطه). جلد1. مترجم: محمدعلی موحد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن خلدون، عبدالرحمان بن محمد. (1385). مقدمهی ابن خلدون. جلد اول و دوم. مترجم: محمّد پروین گنابادی. چ یازدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
استونز، راب (1383). متفکران بزرگ جامعهشناسی، مهرداد میردامادی، تهران، مرکز.
آشوری، داریوش. (1397). عرفان و رندی در شعر حافظ، تهران: نشر مرکز.
آژند، یعقوب. (1388). «تعامل فرهنگهای ایرانی، ترکی و اسلامی در شیراز سدهی هشتم و نهم قمری». تاریخ ایران شمارهی 5/ 60. صص 16- 1.
استعلامی، محّمد. (1387). حافظ به گفتهی حافظ، یک شناخت منطقی. تهران: نگاه.
استعلامی، محّمد (1399). قلندریّات و قلندریان. روزنامهی اطّلاعات. پنجشنبه 6 شهریور 1399.
امامی، نصرالله. (1387). «سیرت صوفیان در شعر حافظ». مجلهی حافظپژوهی. به کوشش جلیل سازگارنژاد. شیراز: مرکز حافظشناسی شیراز با همکاری قطب علمی «پژوهشهای فرهنگی و ادبی فارس».
بحرانیپور، علی؛ زارعی، سیده زهرا. (1389). «خاستگاههای اقتدار و مقبولیت اجتماعی سلسلهی آل اینجو،754- 725ه.ق». فصلنامه علمیـ پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا (س). سال بیستم. دورهی جدید. شمارهی 8. پیاپی. زمستان 1389. صص 53- 29.
بهار، مهرداد. (1388). نگاهی بهتاریخ اساطیر ایران باستان. به کوشش سیروس شمیسا. تهران: علم.
پاینده، حسین. (1397). «خوانش متن به مثابهی تاریخگرایان نوین (تحلیل گفتمانهای سووشون)». مطالعات فرهنگی و ارتباطات. شمارهی 53. زمستان 1397. صص 39- 11.
پین، مایکل. (1386).فرهنگ اندیشهی انتقادی از روشنفکری تا پسامدرنیته.ترجمهی پیام یزدانجو. تهران: مرکز.
توسلی، غلامعباس.(1386). نظریههای جامعه شناسی. تهران.سمت.
جعفرپور، میلاد؛ علویمقدم، مهیار. (1392). «مضمون عیاری و جوانمردی و آموزههای تعلیمی- القایی آن در حماسههای منثور. مطالعه موردی: سمک عیار، دارابنامه و فیروزشاهنامه». مجلهی متنشناسی ادب فارسی. دورهی 5. شمارهی 3. پاییز 1392: صص 36- 13.
جلالی، مهدیه؛ آقاحسینی، حسین؛ محمودی؛ مریم. (1397). «جایگاه لولی در ادب فارسی با تکیه بر کلیات شمس». مجلهی پژوهشهای عرفانی. علمیـ پژوهشی. شمارهی 36. بهار 1380. صص 24- 1.
حافظ ابرو، عبداللهبن لطفالله، (1380)،زبدهالتواریخ، چهار مجلد، محقّق و مصحّح: سیدکمالجوادی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حافظ، شمسالدین محمد.(1394). دیوان حافظ، براساس نسخهی غنی و قزوینی. به کوشش: رضا کاکایی دهکردی، چاپ6، تهران: ققنوس.
حاکمی والا، اسماعیل.(1346). « آیین فتوّت و عیاری». سخن، ش193: 278- 271.
حسنآبادی، محمود. (1386). «سمکعیار، افسانه یا حماسه؟». فصلنامهی دانشکدهی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، س40. ش158: صص 56- 38.
حصوری، علی. (1391). حافظ از نگاهی دیگر. تهران: سرچشمه.
خسروبیگی، هوشنگ؛ صادقیفرد، مژگان. (1397). «بررسی بنیانهای مشروعیّت حکومت آل مظفر (795- 713ق)». مطالعات تاریخ اسلام. سال دهم. شمارهی 39. زمستان 1397. صص 49- 27.
داد، سیما. (1390). فرهنگ اصطلاحات ادبی؛ واژهنامهی مفاهیم و اصطلاحات ادبی فارسی و اروپائی (تطبیقی و توضیحی). چ پنجم. تهران: مروارید.
دهخدا، علیاکبر. (1371). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
سعدی، مصلح بن عبدالله. (1393). کلیات سعدی. تصحیح محمد علی فروغی. تهران: لیدا.
سوسور، فردیناند. (1378). دورهی زبان شناسی عمومی. ترجمهی کورش صفوی، تهران: نشر هرمس.
شبانکارهای، محمّد بن علی بن محمّد، (1381)، مجمعالانساب، دو مجلد، محقّق و مصحّح: میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
شفیعیکدکنی، محمّدرضا. (1387). قلندریّه در تاریخ. چاپ سوم. تهران: سخن.
فتحی، حسین. (1391) .«بررسی نقاط ضعف و قوّت خوانش غزلی از حافظ طبق رویکرد تاریخگرایی قدیم». ششمین همایش ملی پژوهشهای ادبی. دانشگاه شهید بهشتی و انجمن علمی زبان و ادبیات فارسی. 5 و 6 دیماه 1391.
قبادی، حسینعلی.(1386). «تاثیرشاهنامهی فردوسی بر ادبیات عیاری». فصلنامهی زبان و ادب فارسی دانشکده ادبیات و علومانسانی دانشگاه تبریز. ش201: 96- 63.
کزازی، میرجلالالدین. (1385). نامهی باستان. تهران: سمت.
کزازی، میرجلالالدین (1384). آب و آیینه (جستارهایی در ادب و فرهنگ). تبریز: آیدین.
کشاورز بیضایی، محمد. (1399). «بررسی آسیبهای اجتماعی و تاریخی قرن هشتم هجری در شعر حافظ شیرازی». مجلهی ادبیات و پژوهشهای میانرشتهای. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال دوم. شمارهی سوم. بهار و تابستان 1399. ص 259- 235.
لنار، ژاک. جامعهشناسی ادبیات و شاخههای گوناگون آن. درآمد بر جامعهشناسی ادبیات. گزیده و ترجمهی محمدجعفر پوینده. تهران: نقشجهان. 1377.
مرتضوی، منوچهر. (1365). مکتب حافظ. تهران: توس.
معین، محمّد، (1387)، فرهنگ فارسی معین، یک جلدی، تهران: اشجع.
میرزا بابازاده فومشی، بهنام؛ خجسته پور، آدینه؛ (1394). «خوانش متفاوت متون کلاسیک فارسی در پرتو تاریخ گرایی نو». مجلهی متن پژوهی ادبی. شمارهی 63. بهار 1394 صص 182- 161.
میلانی، عباس. (1380). تجدّد و تجدّدستیزی در ایران. تهران: اختران.
نیاز کرمانی، سعید. (1369). حافظشناسی. بخش4 از مجموعهی 15 جلدی حافظشناسی. پاژنگ.
Allen, Graham. (2000). Intertextuality, London:Routledge.
Foucault, Michel. (2002). The Archaeology of knowledge, trans. A. M. Sheridan smith. London: Routledge.
Montrose, Louis. (1992). “ New Historism” . Redrawing the Boundarise: the transformation of English and American Litrary studies. Ed. Stephen Greenblatt and Giles Gunn. New York: MLA.