تحلیل فرهنگی و تاریخی از وضع خوراک و پوشاک در هورامانِ دورۀ قاجار و پهلوی اول (با استفاده دیوان ملا حسن دزلی)

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام/دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار گروه تاریخ/ دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

هورامان با جغرافیای کوهستانی و صعب‌العبور و با مردمانی که طریقۀ زندگی آن‌ها همواره همچون راز بوده، در مطالعات تاریخ محلی، تاریخ اجتماعی، قوم‌نگاری و مردم‌شناسی محل توجه پژوهشگران قرار گرفته است. هر‌گاه سخن از زندگی اجتماعی قومی به میان می‌آید تقریباً هیچ داده تاریخی از وضع زیست آن‌ها در دست نیست، ادبیات مکتوب و شفاهی می‎تواند رهیافتی برای بررسی و تحلیل تاریخ اجتماعی و واکاوی زندگی اجتماعی ارائه دهد. در این نوع پژوهش‎ها، بدون مراجعه به منابع غیرتاریخ‌نگارانه به ویژه ادبیات، بحث از زندگی اجتماعی ممکن نیست. پرسش این مقاله آن است که وضعیتِ زیست مردم هورامان در دورۀ قاجار و پهلوی اوّل چگونه بوده است؟ این مقاله می‎کوشد با خوانش متن دیوان ملا‌حسن‌دزلی، تحلیل فرهنگی‌-‌تاریخی از وضعیتِ زیستِ مردم هورامان در دورۀ قاجار و پهلوی اوّل ارائه دهد. این پژوهش با روش توصیفی‌-‌تحلیلی انجام گرفته و ابتدا داده‏ها و اطلاعات مرتبط با واژگان خوراک و پوشاک را از متن دیوان استخراج و سپس با طبقه‏بندی انواع خوراک و پوشاک، اوضاع فرهنگی، شیوۀ زیست و زندگی روزانۀ مردم هورامان، در دورۀ مذکور را ارزیابی کرده است. یافته‌ها نشام می‌دهد مردم هورامان در این دوره به‌رغم تنوع خوراک و پوشاک، برخوردار از گونه‌های مختلف آن نبودند و میان بودها و باید‌ها فاصله دیده می‌شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Cultural and Historical Analysis of Foods’ and Clothes’ Condition in Huraman during Qajar and First Pahlavi Eras: Based on Mollah Hassan Dezli’s Poetical Works

نویسندگان [English]

  • Mazhar Advai 1
  • Ali Nazemianfard 2
  • Hadi Vakili 2
1 PhD Candidate of History of Islamic Iran/ Ferdowsi University, Mashhad
2 Associate Professor of History Departmen/ Ferdowsi University, Mashhad
چکیده [English]

Huraman is a geographically mountainous and impassable region where people lifestyle has remained surreptitious and unknown. As a result, it has attracted the attention of researchers in local historical, socio-historical, ethnographical, and anthropological fields. We do not have any historical information concerning Huraman people’s social and ethnic practices of life. However, the oral and written literature can pave the way for a socio-historical approach in analyzing the social life of the people. In these types of studies, analysis and discussion of people social life is not possible unless we employ non-historical resources, in particular literature. This article addresses the question of how Huraman people lived during Qajar and the First Pahlavi eras. In this regard, attempts were made to present a cultural and historical analysis of Huraman residents’ life during Qajar and First Pahlavi eras via reading the text of poetical works of Mollah Hassan Dezli. The research method is descriptive-analytic. At first, the data related to the terminologies of food and clothes were gathered and extracted from the collection of the poetical works of Mollah Hassan Dezli. Next, the collected data was categorized in order to evaluate the cultural condition and lifestyle as well as everyday life of Huraman residents throughout the mentioned eras. Our findings revealed that in spite of the existing variety of food and clothes, Huraman residents were deprived of such a variety and there was a noticeable gag.

کلیدواژه‌ها [English]

  • everyday life
  • cultural and historical analysis
  • Qajar
  • Pahlavi
  • Huraman
  • Peotical works of Mollah Hassan Dezli
آقا بیگی، فرامرز (بهار و تابستان 1392). «پوشاک زنان کرد ایران در سفرنامه‎های دورۀ صفوی تا پایان پهلوی»، مجله مطالعات ایرانی، سال دوازدهم، شمارۀ بیست و سوم، ، 1 - 20.

آکوپف (هاکوپیان)، گ. ب و حصارُف، م. ا (1376). کردان گوردان و مسأله کرد در ترکیه (از آغاز جنبش کمالیون تا کنفرانس لوزان)، ترجمه سیروس ایزدی، تهران: انتشارات هیرمند.

الگار، ح (1383). «عمامه»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 455 - 460.

الگار، ح (1383). «عبا»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 451 - 454.

الماس خان، کندوله‎ای، مهندس نصرالله خان (1394). دو رسالۀ تاریخی و ادبی هورامان (از دوران افشاریه و قاجاریه)، محقق، مصحح و مترجم مظهر ادوای، تهران: نشر احسان.

اکبری مفاخر، آرش (پاییز و زمستان 1393). «رزم‌نامۀ کنیزک (حماسه‎ای به زبان گورانی و روایتی از یادگار زریران)»، پژوهشنامۀ ادب حماسی، سال دهم، شمارۀ هجدهم، 145 - 171.

اکبری مفاخر، آرش (پاییز 1392). «دینو (بررسی و تحلیل سرود‌ی به زبان گورانی)»، جستارهای ادبی، سال چهل‌ و‌ ششم،  شمارۀ 182، 105 - 137.

امامی، نصرالله (1386). درآمدی بر هرمنوتیک در ادبیات، اهواز: نشر رسش.

اندروز، پ. ا، اندروز، و (1383). «لباس کردها وترکها در آذربایجان»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 311 - 323.

بابانی، عبدالقادر بن رستم (1392). سیرالاکراد در تاریخ و جغرافیای کردستان، به کوشش محمد رئوف توکلی، تهران: نشر توکلی.

بیری، اُرا شوارتز (1383). «لباس کردهای کلیمی»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 281 - 284.

پالمر، ریچارد (1377). علم هرمنوتیک، ترجمۀ محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: انتشارات هرمس.

پور بهمن، فریدون (1386). پوشاک در ایران باستان، ترجمه هاجر ضیاء سیکارودی، تهران: امیرکبیر.

چمن‌آرا، بهروز (بهار 1390). «درآمدی بر ادب حماسی و پهلوانی کردی با تکیه بر شاهنامۀ کردی»، مجله جستا‌های ادبی، شمارۀ 172، 120 - 149.

خزاعی، راضیه (1383). «تاریخچۀ شکل‏گیری انسان‏شناسی خوراک»، نامه انسانشناسی، دورۀ اول، شمارۀ 5، ص 248 - 255.

دیوان بیگی، میرزا حسین خان (1382). خاطرات دیوان بیگی، محقق/ مصحح ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت، تهران: اساطیر.

ذکاء، یحیی (1336). لباس زنان ایران از سدۀ سیزدهم هجری تا امروز، تهران: ادارۀ کل هنرهای زیبای کشور ادارۀ موزه‌ها و فرهنگ عامه.

صادق وزیری، مهدخت (1389). بررسی قسمتی از خوراکهای بومی ایران، با مقدمۀ مهدخت صادق وزیری و نوذر اسماعیلی، قم: ابتکار دانش.

ضیاء پور، جلیل (بی‎تا). پوشاک ایل‎ها، چادرنشینان و روستائیان ایران، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.

صه‌یدی، مه‌لا محمد سلیمان (1385). دیوانی صه‌یدی، کوکردنه‌وه‌و شی کرده‌نه‌وه‌ی محمد ئه‌مین کاردوخی، سنندج: انتشارات کردستان.

فکوهی، ناصر (1387). «انسان‌شناسی خوراک: نگاهی به مفهوم غذاهای قومی - جماعتی»، خوراک و فرهنگ، به کوشش علیرضا حسن‌زاده، تهران: نشر مهر نامگ، 21 - 38.

کمپانی، نسیم (1391) فرهنگ اصطلاحات پارچه و پوشاک در ایران (از دوران باستان تا آغاز عصر پهلوی)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

محسنی، شیرین، اندروز، پ. ا (1383). «لباس کردی در ایران»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 273 - 280.

محمودی، سروه (1392) آشپزی کردستان (غذاهای سنتی هورامان)، سنندج: انتشارات کردستان.

موسی‌پوربشلی، ابراهیم (مرداد 1392). «درآمدی به پژوهش در زیبایی‌شناسی زندگی روزانه: اهمیت توجه به ادبیات»، کتاب ماه ادبیات، شمارۀ 76 (پیاپی 190)، 36 - 40.

نرسیسیانس، امیلیا (1387). «خوراک، تابو و مرزهای هویتی»، خوراک و فرهنگ، به کوشش اسماعیل حسن زاده، تهران: نسر کارنامگ، 81 - 92.

نه‏زیری، ئه‏حمه‏د (1391). دیوانی ملا حه‏سه‏نی دزلی مه‏ردوخی، کردستان: انتشارات ئه‏وین.

نیکیتین، واسیلی (1366). کرد و کردستان، ترجمه محمد قاضی، تهران: انتشارات نیلوفر.

وقایع‌نگار، علی اکبر (1384). جغرافیا و تاریخ کردستان در حدیقۀ ناصریه و مرآتالمظفر، به کوشش محمد رئوف توکلی، تهران: نشر توکلی.

همزه‎ای، محمد رضا (فریبرز) (1388). بررسی جامعه‌شناسی فرهنگ خوراک در ایران در دورنمای توسعه‌ پایدار، کرمانشا: دانشگاه رازی.

یوسفی، غلامحسین (1383). «واژه نامۀ تاریخی پوشاک ایران»، پوشاک در ایران زمین، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمۀ پیمان متین، با مقدمۀ علی بلوکباشی، تهران: امیرکبیر، 369 - 398.