زوال تمدن کاریزی ایران به روایت سفرنامه‌های بیگانة روزگار قاجار

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه تهران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران

چکیده

سفرنامه‌‌نویسان غربی به‌ویژه در دو قرن اخیر گزارش‌گران بیرونی وضعیتی در ایران بوده‌اند که می‌توان از آن به انحطاط و عقب‌ماندگی تمدنی ـ فرهنگی تعبیر کرد. وضعیت اقلیمی و جغرافیایی ویژۀ ایران و خشکی و کم‌آبی و به‌ تبع آن وابستگی شدید تمدن ایرانی به آب و سازه‌های آبی، به‌ویژه کاریز یا قنات، از ویژگی‌ها و پدیده‌هایی بوده که توجه اکثر غربیان را جلب کرده است. در این دوران، که هم‌زمان با شیوع ناامنی و آشفتگی و هرج‌و‌مرج بوده است، ساخت و نگه‌داری سازه‌های آبی با موانع و مشکلات فراوان روبه‌رو شد و بسیاری از سازه‌ها، به‌ویژه کاریز‌ها، و شمار فراوانی از آبادی‌ها و زمین‌های کشاورزی رو به نابودی و ویرانی نهاد. سفرنامه‌نویسان بیگانه، به‌مثابة ناظران آگاه و حساس و کنجکاو بیرونی، دقیق‌ترین و مؤثرترین گزارش‌ها را از این روند، و ارتباط متقابل آن با سیر عمومی زوال و انحطاط ایران‌زمین، بر‌جای گذاشته‌اند. مقالۀ حاضر بر آن است که تحلیلی منظم و روش‌مند از آن گزارش‌ها ارائه دهد. طبق این اسناد پیشامد‌های طبیعی و تاریخی، استبداد و بی‌قانونی و بحران مدیریت، شیوع ظلم و ستم و ناامنی، یورش‌های پی‌در‌پی ایلات و عشایر داخلی و مرزی، شرایط فرهنگی و معرفتی و اخلاقی، پاره‌ای مسائل مرتبط با سیاست و مناسبات خارجی، از جمله سیاست زمین سوخته و پاره‌ای مشکلات ارضی و مرزی با برخی کشور‌های همسایه، و سرانجام آثار و پیامد‌های ویران‌گر وقوع جنگ‌های جهانی در قرن بیستم از مهم‌ترین عوامل ویرانی سازه‌های آبی و شمار بسیاری از آبادی‌ها و روستاها و شهرهای ایران بوده‌اند. در این گفتار از این رویداد به «روند زوال و انحطاط تمدن آبی» یا تمدن کاریزی ایران تعبیر می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Decline of Hydraulic Civilization from the Point of View of Foreigner Travel Writers in Qajar Era

نویسندگان [English]

  • Dariush Rahmanian 1
  • Mahdi Mirzaee 2
1 Assistant Professor, University of Tehran
2 M.A Student in History, University of Tehran
چکیده [English]

Western travel writers, particularly in two recent centuries, have been the outside reporters of situation in Iran that can be interpreted as situation of civilizational-cultural decline and backwardness. Special climatic and geographical condition in Iran, drought, shortage of water and hydraulic foundation particularly qanats were phenomena which made them pay attention to. In to recent centuries which have been the period of insecurity and chaos, building and keeping the hydraulic foundations faced a lot of problems. so numerous foundation especially qanats and following that many villages and agricultural fields were going to destroy. Foreign travel writers who looked outside sensitive, informed, and curious inspectors recorded most careful and influenced reports about this process and mutual relationship with current process of decline in Iran.
The purpose of this article is presenting regular and systematic analysis of those reports. According to those reports, natural and historical events; despotism; lawlessness; management crisis; spread of oppression and insecurity; the successive attacks of internal and marginal tribes; cultural, moral, and educational conditions; a kind of questions related to politics and foreign relationship such as land burning policy and some territorial and marginal difficulties related to recent era; numbers of neighboring countries and government; and at last damaging results and consequences of world wars in 20th century have been the most important factors of extinction of water foundations and following that damaging of Irans villages, rural areas, and towns . In this article, this process is interpreted as the process of decline and downfall of hydraulic or qanat civilization.

کلیدواژه‌ها [English]

  • qanat (hydraulic) civilization
  • Iran
  • Decline
  • etiology of decline
  • foreign travel books