بلیت‌های بخت‌آزمایی در دورة پهلوی و واکنش مخالفین حکومت (1313- 1357ش.)

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ پژوهشکدة امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار و همکار گروه تاریخ پژوهشکده امام خمینی وانقلاب اسلامی

3 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه تاریخ پژوهشکدة امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

10.30465/shc.2019.22902.1824

چکیده

یکی از منابع درآمدی دولت در دورة پهلوی، فروش بلیت‌های بخت‌آزمایی بود. سازمان­های دولتی  فروش بلیت­های بخت­آزمایی را برعهده داشتند. اشخاصی که خواهان فروش بلیت­های بخت­آزمایی بودند، باید از دولت اجازه می­گرفتند. تحلیل روند انتشار، کارکرد و فرایند فروش و مواضع و دیدگاه­های مختلف در مورد بلیت‌های بخت‌آزمایی در دورة پهلوی اول و دوم مسئله و موضوع این پژوهش است. پرسش این است که علل انتشار و کارکرد این بلیت‌ها در این دورة تاریخی چه بودو چرا و چگونه مخالفت برخی ازاقشار اجتماعی را برانگیخت؟ این نوشتار با روش توصیفی –تحلیلی و با استفاده از اسناد و مدارک آرشیوی، مطبوعات و منابع اصلی سعی  به این پرسش پاسخ داده است. واکاوی نحوۀ فروش، دولتی بودن سازمان­های مسئول فروش بلیت­های بخت­آزمایی و همچنین نوع استفاده از عواید حاصل از فروش آن در جامعه واکنش­های مختلفی را به همراه داشت و باعث شکل­گیری دیدگاه­های مختلف و گاه متضادی در مورد خرید وفروش بلیت­های بخت­آزمایی گردید. اکثر مراجع دینی بلیت‌های بخت‌آزمایی را قمار و شرط‌بندی دانسته و خرید آنها را حرام اعلام کردند. سخت‌ترین واکنش­ها به بلیت بخت‌آزمایی از سوی آیت­الله خمینی و روحانیون انقلابی صورت گرفت. آیت­الله طالقانی اعتقاد داشت که بنگاهبخت‌آزمایی ملی،بخشی از درآمد بلیت‌هارا صرف امورخیریه و بیمارستان‌ها می‌کند و نسبت به نحوۀ صرف عواید بلیت‌ها انتقاد داشت. آیت­الله بروجردی اعتقاد داشت عواید بلیت‌های بخت‌آزمایی به‌شرطی که قمار نباشد می‌توان آن را در امور خیریه صرف کرد. جلال آل‌احمد به علت ورود آن از غرب به مخالفت با آن می‌پرداخت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The analysis of lottery tickets during the Pahlavi era and the reaction of the opponents of the government (1935-1979)

نویسندگان [English]

  • seyyed mahmood sadat Bidgoli 1
  • Mohsen Beheshti seresht 2
  • Abbas Barzan 3
1 Assistant Professor, Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, I. R. Iran
2 Associate Professor of History.Research Fellow of Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, I. R. Iran
3 M.A Student,Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, I. R. Iran
چکیده [English]

One of the sources of government revenue during the Pahlavi era was the sale of flying tickets. Government agencies have been selling lottery tickets. People who wanted to sell lottery tickets should be allowed by the government. How to Sell, Governmental Organizations responsible for Selling Lottery Tickets and the type of revenues generated by the sale of lottery tickets in the community has responded differently and has led to the formation of different and sometimes conflicting views on the purchase and sale of lottery tickets.
This research has investigated the process of publication, operation and sale process, as well as, different viewpoints on lottery tickets in the first and second Pahlavi period. The question is what were the reasons for the release and operation of these tickets in this historical period, and why and how did they cause to the opposition of some social strata? This paper attempts to answer this question by descriptive-analytical method and using archival documents, press and main sources. The findings reveal that selling the tickets caused contradicting reactions. Some religious figures such as Ayatollah Khomeini and Ayatollah Taalaaghani turned against them and considered the tickets as gambling. Ayatollah boroujerdi believed that if the tickets are not via gambling, the revenue can be spent on charities. Jalal Al-Ahmad contradicted the tickets as a western phenomenon.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Lottery Tickets
  • Imperial Organization
  • National Tickets
  • Ulema
الف.اسناد

-سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)، شمارة  بازیابی 044586/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة بازیابی 081582/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 032555/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 050027/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران،شمارة  بازیابی 079817/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 10635/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 047797/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران،شمارة  بازیابی 051480/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 101398/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 059815/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 096439/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 031417/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 094024/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 028358/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 090671/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 58428/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 58427/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 024928/230.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 029090/230.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 10635/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 077656/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 112384/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 066075/293.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 22332/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 097808/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 047852/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 051475/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 1828/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 93963/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 057197/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 1838/210.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 26650/240.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 038435/230.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 14808/220.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 6846/290.

- سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران، شمارة  بازیابی 002335/293/97.

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران(مراسان)، شمارة  بازیابی 2646.

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران،شمارة  بازیابی 014100

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 01410043

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 01136128

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 007970

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 015440

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 01311010

- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارة  بازیابی 11494

- کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی(کمام)، شمارة  بازیابی ۲۲/۲۰/۲/۱/۲/۱۳۳).

- کتابخانه، موزه ومرکز اسناد مجلس شورای ملی،شمارة  بازیابی 18209/02

 

ب. کتاب‌ها

خمینی، روح‌الله (1382). استفتائات حضرت امام خمینی (ره) از محضر مرجع تقلید جهان تشیع زعیم حوزه‌های علمیّه حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خمینی، ج 3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامع مدرسین حوزه علمیه قم.

خمینی، روح‌الله (1392). استفتائات امام خمینی (س)، ج 10، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

امام در آیینه اسناد: سیر مبارزاتی امام خمینی (س) به روایت اسناد شهربانی (1383). ج 5، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

بازوی توانای اسلام آیت‌الله سید محمود طالقانی یاران امام به روایت اسناد ساواک (1376). ج 1، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

بزم اهریمن، جشن‌های دوهزار و پانصدساله شاهنشاهی به روایت اسناد ساواک ودربار (1378). ج2و 4، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

بی‌آزار‌شیرازی، عبدالکریم (1379). رسالة نوین مسائل اقتصادی با ترجمة بخشهائی از تحریرالوسیلة امام خمینی بضمیمه مقدمة در نظام و تاریخچة اقتصاد اسلامی و جدیدترین استفتائات و توضیحات و اضافات. ج 2، چاپ 10،

خمینی، روح‌الله (بی‌تا). ترجمة تحریرالوسیلة حضرت امام خمینی. ج 4، ترجمه علی اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزه علمیه قم.

جشن تاج‌گذاری به روایت اسناد ساواک (بهار 1385). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

جمشیدی لاریجانی، مسعود (1376). دوقلوی میرپنج. تهران: نشرعلم.

رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک علی امینی (بهار 1379). ج2و 3، بخش 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

زنان دربار به روایت اسناد ساواک اشرف پهلوی (زمستان 1381). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

ستم‌ستیزان نستوه آیت‌الله حاج شیخ جواد فومنی حائری به روایت اسناد ساواک(1379). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات،.

سیر مبارزات امام خمینی در آیینه اسناد به روایت ساواک (1386). ج11 و 17، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خمینی، روح‌الله (1378). صحیفه امام مجموعه آثار امام خمینی (س)، (بیانات، پیام، مصاحبه‌های امام، اجازات شرعی و نامه‌ها). تهران: موسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

صدیق، عیسی (1345). یادگارعمر، خاطراتی از سرگذشت دکتر عیسی صدیق. ج 2، تهران: امیرکبیر.

صدیق، عیسی (1352)، چهل گفتار درباره سالگردهای تاریخی یادبود دانشمندان معاصر تاریخ و فرهنگ ایران. تهران: انتشارات دهخدا.

صفایی، ابراهیم (1373). چهل خاطره از چهل سال. تهران: انتشارات علمی.

فلاح توتکار، حجت و مختاری اصفهانی، رضا (تابستان 1381)، اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی در دورة  پهلوی.، تهران: انتشارات مرکز اسناد ریاست جمهوری و سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

قلی‌پور گیلانی، مسلم (1385). نگارش نوین توضیح المسائل حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خمینی (س). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) و چاپ و نشر عروج.

محسنیان راد، مهدی (1384). ایران در چهار کهکشان ارتباطی: سیر تحول تاریخی ارتباطات در ایران، از آغاز تا امروز. ج 3، تهران: انتشارات سروش.

خمینی، روح‌الله (1383). رساله توضیح المسائل محشی امام خمینی (شش مرجع) مشهد مقدس: مؤسسة مطالعاتی منتظران موعود.

نجاتی، غلامرضا (1369). درکنار؛ مصدق- خاطرات دکتر غلامحسین مصدق. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.

نعمتی، احمد (مرداد 1332). شاهکار. تهران: مؤسسة مطبوعاتی برزگمهر

یاران امام به روایت اسناد ساواک شهید آیت‌الله سید محمدرضا سعیدی (1376). ج 1، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

           

ج. مقالات

علی زاده، ناصر؛ افضلی، بهرام (پاییز و زمستان 1394).«غرب‌ستیزی در آثار داستانی هدایت، آل احمد و ساعدی»، نشریة ادبیات و زبانها، مجلة ادب فارسی، شمارة  16،صص 19– 38.

معادیخواه، عبدالمجید (بهارتا زمستان 1381)، «حرف اول»، تاریخ، مجلة یاد، شمارة  63 و 64 و 65 و 66.

د) روزنامه

روزنامة اطلاعات، سه‌شنبه 22/12/1340، سال سی و ششم، شمارة  10752.