معیارهای همبستگی تجار سیرافی؛ قرون یکم تا چهارم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری ایران بعد از اسلام دانشگاه شیراز. شیراز، ایران.

2 استاد گروه تاریخ، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده
در سده‌های نخستین اسلامی، تحت تأثیر عوامل جغرافیایی، انسانی و تاریخی، جوامع بازرگان در سه حوزۀ عراق و خوزستان، بحرین و قبادخوره و سپس فارس شکل گرفتند و به‌ترتیب روند رشد و افول را طی کردند. از سده چهارم هجری، حکومت آل‌بویه با بازسازی شبکه‌های ارتباطی و پیوند دادن فارس با خلیج فارس و «جادۀ بزرگ خراسان»، در توسعۀ اقتصادی نقش مؤثری به‌عهده گرفت. این تحول موجبات گسترش تجارت دریایی و زمینی و افزایش جمعیت فعال در حوزه بازرگانی را فراهم نمود. در چارچوب نظریۀ تقسیم کار اجتماعی دورکیم، این روند می‌توانست زمینه‌ساز شکل‌گیری اصناف و حرفه‌های تخصصی گردد.پژوهش حاضر با روش تاریخی و کتابخانه ای و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بهره‌گیری از نظریۀ همبستگی، عوامل مؤثر بر انسجام صنفی بازرگانان سیراف تا دوران آل‌بویه را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که همبستگی میان این بازرگانان در آغاز مبتنی بر مبانی ارثی و حقوقی عهد باستان به شریعت اسلام در عصر خلفای راشدین و به احیای حمیّت و عصبیّت قبیله‌ای و خاندانی در عصر امویان دگرگون شد. از عصر عباسیان و به‌ویژه آل‌بویه، الگوی جدیدی از همبستگی شکل گرفت که بر مبنای همشهری‌گری، اخلاق حرفه‌ای، شراکت، تقسیم کار و آگاهی صنفی استوار بود. این شرایط به انسجام حرفه‌ای و تثبیت جایگاه بازرگانان در ساختار اجتماعی خلیج فارس انجامید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The criterion of the solidarity of merchants of Siraf city port (7th to 10th centuries)

نویسندگان English

seyyede zahra Zarei 1
abdolrasool kheiandish 2
1 PhD student in the history of Iran after Islam, Shiraz University, shiraz, iran
2 Professor of History Department, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

During the early Islamic centuries, under the influence of geographical, human, and historical factors, merchant communities emerged in the regions of Iraq and Khuzestan, Bahrain and Qabadhkhura, and later Fars, each undergoing stages of growth and decline. From the fourth century AH, the Buyid dynasty played a pivotal role in economic development by reconstructing communication networks and linking Fars to the Persian Gulf and the “Great Khorasan Road.” These transformations facilitated the expansion of maritime and overland trade and increased the population engaged in commercial activities. Within the framework of Durkheim’s theory of the division of labor, these developments provided the conditions for the emergence of professional guilds and specialized occupations.This study employs a historical and library-based methodology with a descriptive–analytical approach, drawing on Durkheim’s theory of social solidarity to examine the factors shaping the professional cohesion of Sirafi merchants up to the Buyid period. Findings indicate that solidarity among these merchants initially rested on hereditary and legal foundations of late antiquity, shifted to Islamic jurisprudential norms during the Rashidun caliphate, and was later reinforced by tribal and familial ties in the Umayyad era. From the Abbasid period onward, and particularly under the Buyids, a new model of solidarity emerged in Siraf, grounded in urban affiliation, professional ethics, partnership, division of labor, and occupational awareness, leading to professional cohesion and the consolidation of merchants’ status within the social structure of the Persian Gulf.

کلیدواژه‌ها English

Persian Gulf
traders
Social history
Buyid dynasty
social solidarity
ابن بلخی. (1374) فارسنامه ابن بلخی. تصحیح منصور رستگار فسایی، شیراز: فارس شناسی.
ابن حوقل. (1345). صوره الارض. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن طقطقی. محمد بن طباطبا. (1384). تاریخ فخری. ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن مجاور. جمال‌الدین ابی الفتح یوسف بن یعقوب بن محمد الشیبانی الدمشقی، (1951). صفه بلاد الیمن و مکه و بعض الحجاز (تاریخ المستبصر). تصحیح اوسکر لوفغرین، لیدن: بریل.
ابن مسکویه.  احمد بن محمد، (1376) . تجارب االمم. ترجمة علینقی منزوی، تهران: انتشارات توس.
اسماعیلی جلودار، محمد اسماعیل، (1388). «گزارش مقدماتی و توصیفی کاوش لایه نگاری در بندر باستانی مهروبان»، چکیده مقالات دومین همایش بین المللی خلیج فارس. تهران: دانشگاه تهران. صص 7-6.
اشپولر. برتولد، (1373). تاریخ ایران در سده‌های نخستین اسلامی. ترجمه جواد فلاطوری و مریم میر احمدی، چاپ چهارم، مجلدات 1، 2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم بن محمد، (1347). المسالک و الممالک. تصحیح ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
توفیقیان. حسین، (1393). بنادر تاریخی خلیج فارس در دوران ساسانی و صدر اسلام. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
حسین زاده شانه چی. حسن، (1384). «راه‌های ارتباطی و تجاری سیراف»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی سیراف. جلد 2، بوشهر: انتشارات بوشهر، صص 273-251.
خیراندیش. عبدالرسول، (1391). «دریانوردی و بازرگانی زرتشتیان در خلیج فارس در سده‌های نخستین اسلامی»، مجموعه مقالات همایش خلیج فارس. تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، صص 161- 152.
دمشقی. ابوالفضل جعفربن علی، (1999). الاشاره الی محاسن التجاره و غشوش المدلسین فی‌ها. بیروت: دارصادر.
دورکیم. امیل، (1392). درباره تقسیم کار اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، چاپ پنجم، تهران: مرکز
دوری. عبدالعزیز، (1999). تاریخ العراق الاقتصادی فی القرن الرابع الهجری. الطبع الرابعه، بیروت: مرکز دراسات الواحده العربیه.
رامهرمزى، بزرگ بن شهریار، (1886). عجائب الهند بره و بحره‏، مصحح: پیتر لیت و انتونى واندر، بیروت‏: دار و مکتبة بیبلیون.
سیرافی. سلیمان، (1381). سلسله التواریخ یا اخبار الصین و الهند. با گردآوری و اضافات ابوزید حسن سیرافی؛ ترجمه حسین قره‌چانلو، تهران: اساطیر.
طبرى. ‏محمد بن جریر، (1387). تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری‏. مصحح محمد ابوالفضل ابراهیم‏، بیروت‏: جلد 9، روائع التراث العربى‏، چاپ دوم.
عبدالقوی عثمان. شوقی، (1990). تجاره المحیط الهندی فی عصر السیاده الاسلامیه (904-41 ه.ق). کویت: مجلس الوطنی للثقافه و الفنون و والآداب.
فرای، ر.ن، (1379). تاریخ ایران (از فروپاشی دولت ساسانی تا آمدن سلجوقیان). ترجمه حسن انوشه، جلد 4، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
قاسمی. غلامرضا و محمد کنگانی و مهدی هدایتی. (1384). «سیراف ایرانی، مدینه فاضله فاربی»، مجموعه مقالات کمگره بین المللی سیراف. جلد 2، بوشهر: انتشارات بوشهر. صص 349-335.
کجباف. علی اکبر، (1384). «تجارت سیراف در قرن چهارم هجری قمری»، مجموعه مقالات کمگره بین المللی سیراف. جلد 2، بوشهر: انتشارات بوشهر. صص 43-35.
متحده. روی، (1394). تاریخ اجتماعی ایران در عصر آل بویه. ترجمه محمد دهقانی، تهران: نامک.
متز، آدام، (1362). تمدن اسلامی در سده چهارم هجری. ترجمه علی‌رضا ذکاوتی قراگزلو، جلد 2، تهران: امیرکبیر.
محسنی ابوالخیری. علیرضا و مهران رضایی،  (بهار 1395). «عضدالدوله بویی و جادة» شیراز- فیروزآباد- سیراف «(م.949-982/ق.ه 338-372)» فصلنامه تخصصی مطالعات خلیج فارس، سال دوم، شمارة اول،  صص 35-26.
مسعودی. ابو الحسن علی بن الحسین بن علی، (بی‌تا). التنبیه و الإشراف. تصحیح عبد الله اسماعیل الصاوی، قم: مؤسسة نشر المنابع الثقافة الاسلامیة.
مقدسی، محمد بن احمد. (1361)، احسن التقاسیم. ترجمه علی نقی منزوی، مجلدات 1، 2، تهران: شرکت مولفان و مترجمان.
 نریمان فرد. لیلا و امیر تیمور رفیعی و ابراهیم اصلانی ملایری، (1403). «روابط تجاری ایران و چین با تاکید بر نقش خلیج فارس در قرون نخستین اسلامی.» مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی ، شماره 63 (صص 313 - 332)
نوربخش. حسین، (1376). ایرانیان دریانورد. تهران: کشتی‌رانی جمهوری اسلامی
وایتهاوس. دیوید، (1352). «خانه‌های سیراف»، بررسی‌های تاریخی. ترجمه حسین بختیاری، شماره 3، سال هشتم.
وایتهاوس. دیوید، (1386). «سیراف بندری ساسانی»، خلیج فارس در حدیث دیگران. ترجمه محمد رضا سارخانی، تهران: بیناد ایران‌شناسی.
وصاف الحضره، فضل الله بن عبدالله، (1338). تاریخ وصاف الحضره (تجزیه الامصار و تجزیه والعصار). به اهتمام محمد مهدی اصفهانی، تهران، کتابخانة ابن سینا و جعفری تبریزی
 یحیایی. داوود، (1402) . «بازرگانی دریایی سیراف در سده‌های نخستین اسلامی» تاریخ جنوب،  سال دوم - شماره 5، صص 12 29.
Schottenhammer, Angela. (2008). The east Asian Mediterranean maritime crossroads of culture commerce and human migration. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag.
Whitehouse. David, (1970) “Siraf: A Medieval Port on the Persian Gulf”, World Archaeology. Vol. 2, No. 2, Urban Archaeology, pp. 141-158.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 آذر 1404

  • تاریخ دریافت 17 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 29 آذر 1404