بازنمایی زنان در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی دوم: تحلیل بر اساس اندیشه‌های فوکو

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، آذربایجان شرقی، ایران.

چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل بازنمایی زنان در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی دوم، بر اساس سه چارچوب نظری فوکو انجام شده است. این مطالعه با رویکردی کیفی و گفتمانی، ۴۴ تصویر از ۲۲ عنوان کتاب درسی تاریخ میان سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ را بررسی می‌کند تا سازوکارهای ایدئولوژیک و فرهنگی بازتولید قدرت، جنسیت و نظم نمادین را آشکار سازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تصاویر زنان در این متون عمدتاً در قالب چهره‌های سلطنتی، اشرافی و وابسته به قدرت بازنمایی شده‌اند و بدن زن در چارچوب نظم پدرسالارانه و گفتمان مدرن‌سازی دولت پهلوی تعریف می‌شود. از منظر فوکو، این تصاویر بخشی از رژیم دانایی و انضباط بدن هستند؛ ابزاری که از طریق آن، نهاد آموزش به بازتولید نظم سیاسی و فرهنگی مسلط می‌پردازد. تحلیل مبتنی بر مدل بصری کریپندورف آشکار ساخت که عناصر دیداری همچون پوشش، ژست، ترکیب‌بندی و نگاه، حامل رمزگان قدرت و اطاعت‌اند و زن در مقام سوژه‌ی مطیع و نماد تمدن‌پذیری بازنمایی می‌شود. در عین حال، برخی نشانه‌ها از امکان مقاومت و بازتعریف هویت زنانه در بستر گفتمان آموزشی حکایت دارد. نتایج این پژوهش، ضمن نقد گفتمان مسلط، ضرورت بازنگری در سیاست‌های تصویری و جنسیتی آموزش رسمی را یادآور می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Representation of Women in History Textbooks of the Second Pahlavi Period: An Analysis Based on Foucault's Thoughts

نویسنده English

Amir Karimi
PhD student in History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, East Azerbaijan, Iran.
چکیده English

The present study aims to analyze the representation of women in history textbooks of the second Pahlavi period, based on Foucault's three theoretical frameworks. This study, with a qualitative and discursive approach, examines 44 images from 22 history textbook titles between 1940 and 1978 to reveal the ideological and cultural mechanisms of the reproduction of power, gender, and symbolic order. The findings show that the images of women in these texts are mainly represented in the form of royal, aristocratic, and power-dependent figures, and the female body is defined within the framework of the patriarchal order and the modernization discourse of the Pahlavi state. From Foucault's perspective, these images are part of the regime of knowledge and discipline of the body; a tool through which the educational institution reproduces the dominant political and cultural order. Analysis based on Krippendorff's visual model revealed that visual elements such as clothing, gesture, composition, and gaze carry codes of power and obedience, and women are represented as submissive subjects and symbols of civilisation. At the same time, some signs indicate the possibility of resistance and redefinition of female identity in the context of educational discourse. The results of this research, while criticising the dominant discourse, remind us of the need to reconsider the visual and gender policies of formal education.

کلیدواژه‌ها English

Gender
History Education: History Textbook
Second Pahlavi
Ideological Discourse
Education and Power
کتاب‌ها و مقالات
ابراهیمی، رضا ضیا. (۱۳۹۸). پیدایش ناسیونالیسم ایرانی. تهران: مرکز.
احمدزاده خانیانی، ندا، شورمیج، محمد و قنبری مله، زهرا. (۱۴۰۱). بررسی وضعیت آموزش تاریخ در آموزش‌وپرورش دوره پهلوی دوم (۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷) [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه پیام نور.
اکبری، محمدعلی. (۱۳۹۳). تبارشناسی هویت جدید ایرانی (عصر قاجاریه و پهلوی اول) (چاپ دوم). تهران: علمی و فرهنگی.
اکبری، محمدعلی. (بی‌تا). دولت و فرهنگ در ایران (۱۳۰۴۱۳۵۷). تهران: مؤسسه انتشاراتی روزنامه ایران.
امیری، حسن و ابراهیم‌زاده، عیسی. (۱۳۸۹). ترسیم هویت ایرانی در کتاب‌های درسی ادبیات فارسی و تاریخ مقطع متوسطه ایران از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۴ [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه شهید بهشتی.
بیگدلو، رضا. (۱۳۸۰). باستان‌گرایی در تاریخ معاصر ایران. تهران: نشر مرکز.
بیگدلو، رضا. (۱۳۹۳). ارزیابی انتقادی تاریخ‌نگاری ناسیونالیستی در ایران. مجله مطالعات ملی، ۱۵ (۲)، ۹۵۱۲۶.
بیگدلو، رضا و شهیدانی، شهاب. (۱۳۹۶). تحلیل نوسازی نظام آموزشی ایران در دهه چهل و اوایل دهه پنجاه (با تأکید بر کنفرانس انقلاب آموزشی رامسر). مجله علمی و پژوهشی تاریخ ایران، ۱۰ (۳)، ۲۵۴۵.
پهلوی، محمدرضا. (۱۳۴۵). انقلاب سفید. تهران: چاپخانه بانک ملی ایران.
پهلوی، محمدرضا. (۱۳۵۶). ماموریت برای وطنم. تهران: چاپخانه سازمان هنرهای زیبا.
پهلوی، محمدرضا. (۱۳۷۱). پاسخ به تاریخ (ترجمه شهریار ماکان). تهران: نشر شهر آب.
خسروانیان، حمیدرضا و ابراهیم‌زاده، عیسی. (۱۳۸۷). ترسیم هویت ملی (ایرانی) در کتاب‌های درسی تاریخ متوسطه از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۸۵ [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه شهید بهشتی.
راوندی، مرتضی. (۱۳۸۳). سیر فرهنگ و تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا. تهران: نگاه.
رأعی گلوجه، سجاد و رحمانیان، داریوش. (۱۳۹۶). سیاست و آموزش در دوره پهلوی دوم؛ بررسی موردی علل، چگونگی و فرایند تغییر مباحث و مصوبات شورای عالی فرهنگ (۱۳۲۰۱۳۳۲). تاریخ اسلام و ایران، ۲۷ (۳۵)، ۵۷۸۰.
سبزی، ابوالقاسم، سرفرازی، عباس و علیزاده، محمدعلی. (۱۳۹۴). آسیب‌شناسی آموزش تاریخ در مدارس ابتدایی و دبیرستان از دارالفنون تا پهلوی دوم [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه فردوسی مشهد.
سلیمانی، حامد، وکیلی، هادی و سرافرازی، عباس. (۱۴۰۰). تأثیرات انقلاب سفید در متون درسی آموزش‌وپرورش دوره پهلوی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه فردوسی مشهد.
فرامرزی، اعظم، کلهر، محمد و خدری‌زاده، علی‌اکبر. (۱۴۰۰). ترویج آموزه‌ها و مفاهیم ملی در محتوای کتاب‌های درسی تاریخ در عصر پهلوی دوم: کاربست نظریۀ تحلیل گفتمان تاریخی روث وداک. پژوهش‌های تاریخی، ۱۳ (۴)، ۷۷۹۲.
قاسمی‌پویا، اقبال. (۱۳۷۸). مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
طرفداری، محمدعلی. (۱۳۹۷). ملی‌گرایی، تاریخ‌نگاری و شکل‌گیری هویت ملی نوین در ایران. تهران: امیرکبیر.
محبوبی اردکانی، حسین. (۱۳۷۶). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران.
ملائی توانی، علیرضا. (۱۳۹۵). گفتمان تاریخ‌نگاری رسمی دوره پهلوی پیرامون رضاشاه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملائی توانی، علیرضا. (۱۴۰۰). چالش‌های تاریخ‌ورزی در ایران امروز. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مناشری، دیوید. (۱۳۹۶). نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن (ترجمه محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح). تهران: حکمت سینا.
وحدت، فرزین. (۱۴۰۲). رویارویی فکری ایران با مدرنیت (ترجمه مهدی حقیقت‌خواه). تهران: ققنوس.
وجدانی، فرزین. (۱۴۰۲). تحول تاریخ‌نگاری در ایران معاصر: آموزش، ملی‌گرایی و فرهنگ نشر (ترجمه امیر سعید الهی). تهران: نشر کتاب پارسه.
Bazzul, J. (2014). Critical discourse analysis and science education texts: Employing Foucauldian notions of discourse and subjectivity. Review of Education, Pedagogy, and Cultural Studies, 36(5), 422-437.
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1969)
Foucault, M. (1975). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Vintage Books. (Original work published 1975)
Foucault, M. (1978). The history of sexuality, Vol. 1: An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1976)
کتاب­های درسی
افخمی، ابراهیم و دیگران. (بی‌تا). تاریخ: برای سال دوم دبیرستان‌ها. تهران: کتاب‌فروشی یکتا.
اقبال آشتیانی، عباس. (1335). تاریخ عمومی و ایران: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: بنگاه مطبوعاتی سعادت.
امداد، حسن و دیگران. (1337). تاریخ گیتی: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
امداد، حسن و دیگران. (1338). تاریخ گیتی: برای سال دوم دبیرستان‌ها. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
باباهادی، هادی و دیگران. (1335). تاریخ دنیا: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر.
برهان آزاد، ابراهیم و دیگران. (1335). تاریخ: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: کتاب‌فروشی و چاپخانه دانش.
برهان آزاد، ابراهیم و دیگران. (1335). تاریخ: برای سال دوم دبیرستان‌ها. تهران: کتاب‌فروشی و چاپخانه دانش.
بینا، علی‌اکبر و دیگران. (1339 الف). تاریخ: برای سال چهارم دبیرستان‌ها. تهران: مؤسسه مطبوعاتی احمد علمی.
جلالی‌فر، علی‌اکبر و دیگران. (1330). تاریخ: برای سال اول دبیرستان‌ها. تهران: کتاب‌فروشی محمدعلی علمی.
حداد، محسن و دیگران. (1334). تاریخ جهان: تاریخ عمومی برای سال پنجم دبیرستان‌ها. تهران: شرکت نسبی اقبال و شرکاء.
حداد، محسن و دیگران. (1336). تاریخ جهان: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: شرکت نسبی اقبال و شرکاء.
حداد، محسن و دیگران. (1339). تاریخ جهان: سال ششم ادبی. تهران: شرکت سهامی انتشار کتب درسی.
حداد، محسن و دیگران. (1340). تاریخ جهان: سال ششم ادبی عمومی. تهران: شرکت سهامی انتشار کتب درسی؛ چاپخانه علی‌اکبر علمی.
حکیم آلهی، نصرت‌الله و دیگران. (1331). تاریخ: برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
غمامی، حسن و دیگران. (1332). تاریخ عمومی و ایران برای سال سوم دبیرستان‌ها. تهران: بینا.
محشون، حسن، خزائل، رضا و جلائی‌فر، علی‌اکبر. (1330). تاریخ: برای سال دوم دبیرستان‌ها. تهران: کتاب‌فروشی محمدعلی علمی.
محشون، حسن، خزائل، رضا و جلائی‌فر، علی‌اکبر. (1335). تاریخ: برای سال پنجم ادبی. تهران: کتاب‌فروشی محمدعلی علمی.
محمدیان، ابوالقاسم و خلیلی گرگانی، محمدحسن. (1357). تاریخ ۳ دوره راهنمایی. تهران: چاپخانه سپهر.
ناتل خانلری، پرویز. (1340). تاریخ ایران از آغاز تا اسلام: برای سال ششم دبستان. تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
ناتل خانلری، پرویز. (1341). تاریخ ایران از آغاز تا اسلام: برای سال پنجم دبستان. تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
وزارت فرهنگ. (1321). تاریخ: برای سال چهارم دبیرستان‌ها. بی‌جا: نویسنده.
وزارت فرهنگ. (1350). تاریخ: برای سال پنجم طبیعی، ریاضی و خانه‌داری. تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404

  • تاریخ دریافت 20 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 03 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 07 دی 1404