تحقیقات تاریخ اجتماعی

نشانه‌شناسی غذایی در سفرنامه‌های سفیران عثمانی از دربار قاجار (۱۲۱۰ – ۱۳۴۴ هـ.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

آرمان فروهی 1
سمیرا جعفری 2

1 استادیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه میبد، میبد، ایران.

2 کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره)، تهران، ایران

https://doi.org/10.30465/shc.2026.53811.2673
چکیده
مقاله به تحلیل نشانه‌شناختی غذا و آیین‌های پذیرایی در دربار قاجار (۱۲۱۰ – ۱۳۴۴ هـ.ق) از منظر سفرنامه‌های سفیران عثمانی می‌پردازد. پژوهش حاضر با عبور از رویکردهای سنتی تاریخ دیپلماسی، ضیافت‌های دربار قاجار را نه به‌عنوان حاشیه‌ای بر متن سیاست، بلکه به‌مثابه یک «میدان» نمادین برای اعمال قدرت بررسی می‌کند. غذا صرفاً عنصری از مهمان‌نوازی یا معیشت دیده نمی شود، بلکه ضیافت دیپلماتیک را به‌مثابه یک «متن» پیچیده و ساختارمند در نظر می‌گیرد که حامل پیام‌های سیاسی و اجتماعی است. با بهره‌گیری از چهارچوب نظری تلفیقی (نشانه‌شناسی بارت و جامعه‌شناسی بوردیو)، این مقاله استدلال می‌کند که الگوی مصرف غذایی در دربار قاجار، ابزاری برای «خشونت نمادین» و تثبیت سلسله‌مراتب قدرت در برابر رقیب همسایه، امپراتوری عثمانی، بوده است. برخلاف سیاحان اروپایی که شیفته‌ی «اگزوتیسم» شرقی بودند، سفیران عثمانی در سفرنامه‌های خود، با نگاهی «آشنا اما رقیب»، جزئیات سفره قاجاری را به‌عنوان شاخص‌هایی از توان اقتصادی و ثبات سیاسی دولت میزبان رمزگشایی کرده‌اند. یافته‌های پژوهش بر اساس رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع متقدم به ویژه سفرنامه‌های عثمانی نشان می‌دهد که عناصری چون «سکوت مطلق هنگام صرف غذا» و «تکنیک‌های خاص طبخ پلو»، برای ناظر عثمانی دال‌هایی بر تمرکزگرایی قدرت شاه و تمایز فرهنگی-مذهبی ایران بوده‌اند و مفاهیمی چون ثروت، اقتدار سلطنتی، جایگاه سیاسی و تمایز طبقاتی را به‌عنوان «مدلول» بازنمایی می‌کردند. این تحلیل، سفره را از سطح یک پدیده تغذیه‌ای و در حاشیه به ابزاری برای اعمال «قدرت نمادین» در مناسبات بین‌المللی آن عصر ارتقا می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

نشانه‌شناسی غذا
دوره قاجار
سفرنامه‌های عثمانی
پیر بوردیو
دیپلماسی فرهنگی
موضوعات

عنوان مقاله English

Food Semiotics in the Travelogues of Ottoman Ambassadors to the Qajar Court (1210 – 1344 AH)

نویسندگان English

arman forouhi 1
samira jafari 2
1 Assistant Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Meybod University, Meybod, Iran.
2 MA in History of Islamic Iran, Islamic Azad University, Yadegar Imam Branch, Tehran, Tehran
چکیده English

This article provides a semiotic analysis of food and reception rituals in the Qajar court (1210-1344 AH) from the perspective of Ottoman ambassadors’ travelogues. Moving beyond traditional approaches in the history of diplomacy, this study examines Qajar court banquets not as a sideline to the political text, but as a symbolic “field” for the exercise of power. Food is not seen simply as an element of hospitality or sustenance, but rather as a complex and structured “text” that carries political and social messages. Using a combined theoretical framework (Barthes’ semiotics and Bourdieu’s sociology), this article argues that the pattern of food consumption in the Qajar court was a tool for “symbolic violence” and the consolidation of power hierarchies against the neighboring rival, the Ottoman Empire. Unlike European travelers who were fascinated by Eastern “exoticism,” Ottoman ambassadors, in their travelogues, deciphered the details of the Qajar table as indicators of the economic power and political stability of the host state with a “familiar but competitive” perspective. The findings of the research, based on a descriptive-analytical approach and relying on early sources, especially Ottoman travelogues, show that elements such as “absolute silence during meals” and “special techniques for cooking pilaf” were, for the Ottoman observer, indicators of the centralization of the Shah’s power and the cultural-religious distinction of Iran, and represented as “signs.” This analysis elevates the table from a marginal, nutritional phenomenon to a tool for exercising “symbolic power” in the international relations of that era.

کلیدواژه‌ها English

Food semiotics
Qajar period
Ottoman travelogues
Pierre Bourdieu
cultural diplomacy
1.       آشپزباشی، میرزا علی‌اکبر خان (۱۳۵۳)،سفره اطعمه، به کوشش سید محمد میرکاظمی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
2.       امانت، عباس (۱۳۹۱)،قبله عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران، ترجمه حسن کامشاد، تهران: نشر کارنامه.
3.       انوری افنـدی، سـعداالله (1402)،سـفارتنامـة ایـران (اسـناد، مکاتبـات و صـورت مجـالس مـذاکرات ارزنه‌الروم، 1263-1259 ق)، تصحیح و ترجمه از ترکی عثمانی، مقدمه، توضـیحات و پیوست‌ها: نصراالله صالحی و صفیه خدیو، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
4.       براون، ادوارد (۱۳۷۱)،یک سال در میان ایرانیان، ترجمه ذبیح‌الله منصوری، تهران: انتشارات صفی‌علیشاه.
5.       دُرّی افندی، احمد (۱۳۸۵)،سفارت‌نامه ایران: گزارش سفیر عثمانی در دربار شاه سلطان حسین صفوی، ترجمه محمدتقی امامی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
6.       دوغان، اسرا (۱۳۸۸)،«کاروان‌های حج عثمانی به روایت سفرنامه‌های ایرانی دوره قاجار»،فصلنامه میقات حج، ۱۸(۷۰)، ۱۰۱-۱۳۲.
7.       ریاحی، محمدامین (۱۳۶۸)،سفارت‌نامه‌های ایران: گزارش‌های مسافرت و مأموریت سفیران عثمانی در ایران، تهران: انتشارات توس.
8.       رئیس‌نیا، رحیم (۱۳۷۴)،ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم،ج ۱-۲، تبریز: انتشارات ستوده.
9.       علیزاده بیرجندی، زهرا (۱۳۸۵)،«عوامل مؤثر بر روابط ایران و عثمانی در دوره قاجاریه»،ماهنامه الکترونیکی دوران (زمانه)، س 3، ش 50.
10.    محمدی آیین، شهرزاد (۱۳۹۵)،«نقد و بررسی دیدگاه‌های سفرنامه‌نویسان درباره فرهنگ غذایی ایرانیان در دوره قاجار»،فصلنامه تاریخ نو، س 6، ش 15، صص ۷۳-۱۰۰.
11.    منیف پاشا، محمد طاهر (۱۳۵۶)،سفارت‌نامه منیف پاشا، ترجمه علی سهرابیان، فصلنامه بررسی‌های تاریخی،س 3، ش 12، صص 98-75.
12.    نادر میرزا قاجار (۱۳۹۹)،کارنامه خورش: دستور غذاهای نادر میرزا قاجار، به کوشش نازیلا ناظمی، تهران: نشر اطراف.
13.   Aksan, Virginia H (2007),Ottoman wars 1700-1870: An empire besieged, Pearson Longman.
14.   Amanat, Abbas (1993), “Russian Intrusion into the Guarded Domain”: Reflections of a Qajar Statesman on European Expansion, Journal of the American Oriental Society, 113(1), 35–56. https://doi.org/10.2307/604195
15.   Asadi, Farshad (2020), Reception customs in Qajar dynasty of Iran from the point of view of European tourists,International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 7(7), 51-59. https://doi.org/10.18415/ijmmu.v7i7.1804
16.   Barthes, Roland (1964),Éléments de sémiologie. Seuil.
17.   Barthes, Roland (1972),Mythologies. Hill and Wang.
18.   Barthes, Roland (1997), Toward a psychosociology of contemporary food consumption, In Carole Counihan & Penny Van Esterik (Eds.), Food and culture: A reader (pp. 20-27). Routledge.
19.   Bourdieu, Pierre (1977),Outline of a theory of practice, Cambridge University Press.
20.   Bourdieu, Pierre (1984),Distinction: A social critique of the judgement of taste, Harvard University Press.
21.   Cole, Callie L (2022) The Ottoman model: Basra and the making of Qajar reform, 1881–1889. Comparative Studies in Society and History, 64(4), 843-873. https://doi.org/10.1017/S0010417522000305
22.   Dehghani, Ramezan, & et al (2019), Education in the Qajar period from the perspective of European travel writers. Sociological Studies of Iran, 9(2), 1-24.
23.   Dürri Efendi, Ahmed (2006),Dürri Ahmed Efendi sefaretnamesi (Ali Ürkündağ, Ed.), Afyon Kocatepe Üniversitesi. (Original work published 1720).
24.   Royal Collection Trust (n.d.),The court of Fath 'Ali Shah at the Nowrooz Salaam ceremony [Painting], RCIN 1005133. Retrieved from https://www.rct.uk/collection/1005133/the-court-of-fath-ali-shah-at-the-nowrooz-salaam-ceremony
25.   Turan, Şerafettin (1961)Kanuni'nin oğlu Şehzade Bayezid vak'ası, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26.   Unat, Faik Reşit (1968),Osmanlı sefirleri ve sefaretnameleri [Ottoman ambassadors and their embassy reports], Türk Tarih Kurumu Basımevi.
27.   Wacquant, Loïc (2005), Habitus. In Jens Beckert & Milan Zafirovski (Eds.), International encyclopedia of economic sociology (pp. 315-319). Routledge.
28.   Yasincizade, Abdülvehhap (1811),Musavver İran sefaretnamesi [Illustrated travelogue of Iran], (Manuscript No. 4562). Topkapi Palace Archives, Istanbul.
29.   Exoticism (n.d.), In Encyclopedia Britannica, Retrieved February 9, 2026, from https://www.britannica.com/art/exoticism-art
تحقیقات تاریخ اجتماعی
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 171-194

  • تاریخ دریافت 28 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 06 اردیبهشت 1405

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

داوران

تماس با ما