رایحه‌ی اقتدار: واکاوی پیوند عطر، مناسک و قدرت در جامعه ساسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد عکاسی، دانشگاه سوره، تهران، ایران

2 استادیار، گروه صنایع دستی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان ، زاهدان ، ایران.

چکیده
جامعۀ ساسانی به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین ادوار تاریخ ایران، نقشی بنیادین در تکوین نمادهای فرهنگی داشته است؛ با این حال، کارکرد «رایحه» در تحکیم مناسک و بازتولید قدرت سیاسی این دوره، مغفول مانده است.. این پژوهش با هدف واکاوی کارکردهای نمادین و اجتماعی عطر در دوران ساسانی انجام شد و با بهره‌گیری از چارچوب نظری میکروفیزیک قدرت در اندیشه میشل فوکو، درصدد است نشان دهد چگونه رایحه هم‌زمان ابزاری برای تحکیم مناسک مذهبی، بازتولید سلسله‌مراتب دربار سلطنتی و تثبیت مرزهای اجتماعی بوده است. روش پژوهش در این مقاله توصیفی ـ تحلیلی است؛ داده‌ها از شواهد باستان‌شناختی، متون پهلوی و اسناد تاریخی گردآوری شده و با کاربست رویکرد تبارشناسی قدرت مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. این پژوهش در مسیر پاسخ به پرسش‌هایی همچون جایگاه رایحه در فرهنگ و آیین‌های ساسانی و نقش تحلیل ادراک شمّی در فهم ساختارهای اجتماعی و نظام‌های نمادین این دوره، به این نتیجه می‌رسد که عطر نه تنها نمادی از سلسله‌مراتب اجتماعی بوده، بلکه به‌مثابه ابزاری فعال در بازتولید قدرت، مشروعیت دینی و شکل‌دهی هویت جمعی عمل می‌کرده است. بدین‌ترتیب پژوهش حاضر، با تمرکز بر تعامل میان رایحه، مناسک و سلسله‌مراتب اجتماعی، اهمیت سیاست روایح را به‌عنوان عنصری بنیادی در فهم ساختار قدرت دورهٔ ساسانی برجسته می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Scent of Authority: Exploring the Nexus of Perfume, Rituals, and Power in Sasanian Society

نویسندگان English

sadaf moazzeni 1
Mohamad Hasanpur 2
1 M.A. in Photography, Soore University, tehran, iran
2 Assistant Professor, Department of Handicrafts, Faculty of Art and Architecture, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

As one of the most crucial epochs in Iranian history, Sasanian society played a fundamental role in the formation of cultural symbols; however, the function of "scent" in consolidating rituals and reproducing political power during this era has remained neglected. Aimed at exploring the symbolic and social functions of perfume in the Sasanian period, this research employs the theoretical framework of Michel Foucault's microphysics of power to demonstrate how scent simultaneously served as an instrument for consolidating religious rites, reproducing the hierarchy of the royal court, and establishing social boundaries. The research methodology is descriptive-analytical; data were collected from archaeological evidence, Pahlavi texts, and historical documents, and subsequently analyzed through the genealogy of power approach. In addressing questions regarding the position of scent in Sasanian culture and rituals, as well as the role of analyzing olfactory perception in understanding the social structures and symbolic systems of the period, this study concludes that perfume was not merely a symbol of social hierarchy, but rather operated as an active instrument in the reproduction of power, religious legitimacy, and the formation of collective identity. Consequently, by focusing on the intersection of scent, rituals, and social hierarchy, the present research highlights the significance of the politics of scent as a fundamental element in comprehending the power structure of the Sasanian era.

کلیدواژه‌ها English

Perfume
Sasanian Culture
Religious Rituals
Microphysics of Power
Michel Foucault
کتاب‌نامه فارسی
ــــــــ (۱۳۶۷)، روایت پهلوی: متنی به زبان فارسی میانه (پهلوی ساسانی)، ترجمهٔ مهشید میرفخرایی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
اخوان اقدم، ندا (۱۳۹۷)، هنر ساسانی شمایل نگاری یا شمایل شکنی؟، کیمیای هنر، 7(26 )، 85-103. SID. https://sid.ir/paper/260665/fa
انصاری، شهره (۱۳۸۱)، تاریخ عطر در ایران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آثنایوس، نوکراتیس (۱۳۸۶)، ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان، ترجمهٔ جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
بروسیوس، ماریا (۱۴۰۲)، ایرانیان باستان، ترجمهٔ مانی صالحی علامه، تهران: نشر ثالث.
بهار، مهرداد (۱۳۷۵)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: نشر آگه.
بهار، مهرداد (۱۳۷۸)، بندهش، تهران: توس.
بهرام پژدو، بهرام (۱۳۳۸)، زراتشت نامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.
پیامنی، بهناز. (۱۳۹۴). بررسی سبکی و محتوایی نسخه خطی «مجمره؛ رساله در عطرکشی» با نگاهی به تاریخچه عطر و عطرسازی. نثر پژوهی ادب فارسی (ادب و زبان)، 18(38 )، 55-79. SID. https://sid.ir/paper/517024/fa
پیگولووسکایا، ن. (۱۳۶۷)، شهرهای ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمه رضا عنایت‌الله، تهران: علمی و فرهنگی.
تفضلی، احمد (۱۳۵۴)، مینوی خرد، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
جاماسپ، کیخسرو (۱۳۶۲)، دست نویس نیرنگستان، تهران: موسسه آسیایی «دانشگاه پهلوی» شیراز.
جاوری، محسن، و باغ شیخی، میلاد (۱۳۹۹). مقایسه تطبیقی معماری آتشکده و پایه آتشدان ساسانی مکشوفه از محوطه ویگل و هراسگان با سایر بناهای مذهبی ساسانی، پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی)، 10(27 )، 135-150. SID. https://sid.ir/paper/388456/fa
حسن­پور، محمد (۱۳۹۷)، تحلیل عکسهای اجتماعی براساس تاریخ اجتمای بو، دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی، 8(2). 1-25
حسینیان یگانه، نفیسه، شیشه گر، آرمان، امامی، محمدامین، و نژاد ابراهیمی، صمد (۱۴۰۰)، شناسایی مواد باقیمانده در عطردان های شیشه ای از دوره اشکانی تا سده های نخست دوره اسلامی به روش کروماتوگرافی گازی کوپل شده با طیف سنج جرمی(GC-MS)، مطالعات باستان شناسی (دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران)، 13(1 (پیاپی 25) )، 23-40. SID. https://sid.ir/paper/966886/fa
دریایی، تورج (۱۴۰۳)، تاریخ و فرهنگ ساسانی، ترجمهٔ مهرداد قدرت دیزجی، تهران: انتشارات ققنوس.
دوستخواه، جلیل (۱۳۷۰)، اوستا: کهن‌ترین سرودهای ایرانیان، تهران: انتشارات مروارید.
ده پهلوان، مصطفی، و قنواتی هندیجانی، محمد (۱۳۹۴)، تاملی در برخی نقش مایه های نمادین حیوانی بر مهرها و گل مهرهای ساسانی (نمونه های مورد پژوهش: مهرها و گل مهرهای ساسانی موزه مقدم)، مطالعات باستان شناسی (دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران)، 7(2 )، 47-67. SID. https://sid.ir/paper/213043/fa
راشد محصل، محمد تقی (۱۳۶۶)، گزیده‌های زادسپرم، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فوکو، میشل (۱۳۸۹)، نظم اشیا، ترجمه
ٔ یحیی امامی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فوکو، میشل (۱۳۸۸)، تاریخ جنون در عصر کلاسیک، ترجمه
ٔ فاطمه ولیانی، تهران: نشر هرمس.
فوکو، میشل (۱۳۹۳)، مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه
ٔ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
راشد محصل، محمد تقی (۱۳۸۹)، دینکرد هفتم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رضایی باغ بیدی، حسن (۱۳۹۰)، درباره چند مهرنوشته و سکه نوشته ساسانی و عرب ساسانی، آینه میراث، 9(1 (پیاپی 48))، 73-89. SID. https://sid.ir/paper/147385/fa
سرخوش کرتیس، سارا و استوارت، وستا (۱۴۰۳)، ساسانیان؛ ترجمهٔ کاظم فیروزمند، تهران: نشر مرکز.
سن، آرتور کریستین (۱۴۰۳)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ رشید یاسمی، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
شعرباف، مرضیه، و نظری، سامر (۱۳۹۶)، بررسی سنت های تدفینی در دوره ساسانی بر اساس یافته های باستان شناسی، پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی)، 7(15 )، 163-181. SID. https://sid.ir/paper/523566/fa
شیپمان، کلاوس (۱۴۰۲)، مبانی تاریخ ساسانیان؛ ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران: نشر فروزان.
شیشه‌گر، آرمان (۱۳۹۱)، پژوهشی در آیین‌های باستانی ایران. تهران: سمت.
عرب، سمیرا و شریف زاده، سیدعبدالمجید (۱۴۰۰)، نقد کتاب بررسی ظروف فلزی ساسانی از دیدگاه نمادشناسانه، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، 21(5 )، 185-214. SID. https://sid.ir/paper/389344/fa
غفاری، زهرا (۱۳۸۹)، ساسانیان و آداب و رسوم درباریان با تکیه بر شاهنامه فردوسی، مشهد: انتشارات سخن گستر.
فضیلت، فریدون (۱۳۸۴)، کتاب سوم دین کرد. تهران: مهرآیین.
فوکو، میشل (۱۳۸۹)، تئاتر فلسفه: گزیده‌ای از درس‌گفتارها، نوشته‌های کوتاه و گفت‌وگوها،ترجمهٔ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
گزنفون (۱۴۰۲)، سیرت کوروش کبیر؛ ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات امیر کبیر.
محصل، راشد (۱۳۶۶)، گزیده‌های زاداسپرم، تهران:‌ موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
محمدی فر، یعقوب و مترجم، عباس. (۱۳۹۰)، جولیان: آتشکده نویافته ساسانی در آبدانان ایلام، باغ نظر، 8(19)، 77-88. SID. https://sid.ir/paper/125479/fa
مرسلپور، محسن، شیرمحمدی، حسین و شریفی، مرضیه. (۱۳۹۱)، بازیابی اندرزهای اردشیر ساسانی در تاریخ فخری تاریخ در آینه پژوهش، 9(1 (پیاپی 32))، 89-100. SID. https://sid.ir/paper/490400/fa
ملک ثابت، سمانه ، کاویانی پویا، حمید، نجفی، محمدحسن، و سیامک دستجردی، اعظم (۱۳۹۴)، مروری بر رایحه درمانی در ایران باستان. مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، 8(5)، 33-43. SID. https://sid.ir/paper/135448/fa
موسوی حاجی، رسول، سرفراز، علی اکبر (۱۳۹۶)، نقش برجسته‌های ساسانی، تهران: نشر سمت.
موسوی، بی بی زهرا، و آیت الهی، حبیب اله (۱۳۹۰)، بررسی نقوش منسوجات در در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی، نگره، 6(17)، 47-57. SID. https://sid.ir/paper/142976/fa
هاشمی زرج آباد، حسن، خادمی ندوشن، فرهنگ، موسوی کوهپر، سیدمهدی، و نیستانی، جواد (۱۳۸۹)، چهارتاقی خانه دیو, آتشکده ای نو یافته از دوره ساسانی، باغ نظر، 7(15)، 79-92. SID. https://sid.ir/paper/125604/fa
یاسمی، رشید(۱۳۱۴)، ارداویرافنامه، تهران: وزارت فرهنگ.
یوسفیان، انسیه و رقیمی، فاطمه، (۱۴۰۲)، مطالعه نمادهای اساطیری در مهرهای دوره ساسانی. همایش ملی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، SID. https://sid.ir/paper/1066283/fa
 
کتاب‌نامه انگلیسی
AMAR ZOHAR and EFRAIM LEV (2013). Trends in the Use of Perfumes and Incense in the Near East after the Muslim Conquests. Journal of the Royal Asiatic Society, 23, pp 11-30 doi:10.1017/ S1356186312000673
Boyce, M. (1975). A History Of Zoroastrianism. Brill Academic Pub
Corbin, A. (1986). The foul and the fragrant: odor and the French social imagination. Berg Publishers Ltd.
Drobnick, J. (Ed.). (2006). The smell culture reader. Berg Publishers.
Dugan, H. (2011). The Ephemeral History of Perfume. The Johns Hopkins University Press.
Elgood, C. (1951). A Medical History Of Persia And The Eastern Caliphate. The syndics of the Cambridge university press
Foucault, M. (1977). Nietzsche, Genealogy, History. In D. F. Bouchard (Ed.), Language, Counter-Memory, Practice (pp. 139-164). Ithaca: Cornell University Press.
Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings 1972–1977 (C. Gordon, Ed., & C. Gordon, L. Marshall, J. Mepham, K. Soper, Trans.). New York: Pantheon Books.
Groom, N. (1992). THE PERFUME HANDBOOK. Chapman & Hall.
Gyselen, R. (Ed.). (1998). Parfums d'Orient (Res Orientales, Vol. XI). Bures-sur-Yvette, France: Groupe pour l'Étude de la Civilisation du Moyen-Orient (GECMO).
Herz, R. (2004). Neuroimaging evidence for the emotional potency of odor-evoked memory, 42, pp 371_378. Doi: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0028393203002161
Hooke, S,H. (1953). Babylonian And Assyrian Religion.  Hutchinsons University Library.
McSorley, K. (2020). Sensate regimes of war: Smell, tracing and violence.  Special issue on Becoming War, ttpDs:O//dIo: i1.o0r.g1/107.171/0779/60796071016016919889933231
Pliny the Elder. (1855). The Natural History of Pliny (J. Bostock & H. T. Riley, Trans.). London: Henry G. Bohn.
Schmidt, E. F. (1957). Persepolis I: Structures, reliefs, inscriptions. The University of Chicago Press.
Voudouri, D., & Tesseromatis, C. (2015). Perfumery from Myth to Antiquity. International Journal of Medicine and Pharmacy, 3(2), 41-55. http://ijmpnet.com/journals/ijmp/Vol_3_No_2_Decembe_2015/4.pdf
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 291-324

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 06 اردیبهشت 1405