کودک‌همسری در جوامع ایلی و قومیتی ایران (از ابتدای دوره قاجار تا مشروطه): مطالعه‌ای تطبیقی در منطق‌های اجتماعی ازدواج زودهنگام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، ایران

چکیده
کودک‌همسری در تاریخ اجتماعی ایران عصر قاجار غالباً در حاشیه مباحث مربوط به آداب ازدواج، جایگاه زنان و مناسبات خانوادگی بررسی شده و کمتر به‌مثابه مسئله‌ای مستقل و دارای منطق‌های اجتماعی متنوع تحلیل شده است. مسئله اصلی این پژوهش نقش سازوکارهای اجتماعی، اقتصادی و خویشاوندی در ازدواج زودهنگام و تفاوتها و شباهتها در بروز و ظهور این پدیده در جوامع خُردِ ایلی و قومیتی ایران عصر قاجار است. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخ اجتماعی و روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن از طریق گردآوری کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای تاریخی سفرنامه‌ها، خاطرات، گزارش‌های تاریخی و پژوهش‌های مرتبط با دوره قاجار فراهم آمده است. یافته‌ها نشان می‌دهد کودک‌همسری در جوامع ایلی و قومیتی پدیده‌ای همگن و تک‌علتی نبود، بلکه در پیوند با ساختار خویشاوندی، اقتصاد معیشتی، شیربها، چندهمسری، نیاز به نیروی کار، حفظ انسجام طایفه‌ای و بازتولید جمعیت معنا می‌یافت. همچنین، سن ازدواج، نقش خانواده در تصمیم‌گیری، جایگاه زنان در تولید و کارکردهای اجتماعی ازدواج در میان گروه‌های مختلف ایلی و قومیتی تفاوت‌هایی معنادار داشت. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که کودک‌همسری در ایران قاجاری را باید نه صرفاً سنتی فرهنگی، بلکه بخشی از سازوکار بازتولید نظم اجتماعی، اقتصادی و خویشاوندی در جوامع ایلی و قومیتی دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Child Marriage in Iran's Tribal and Ethnic Communities from the Early Qajar Period to the Constitutional Revolution: A Comparative Study of the Social Logics Underlying Early Marriage

نویسندگان English

Abbas Ghadimi Gheidari 1
Neda Sonboli 2
1 Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Iran
چکیده English

In the social history of Qajar Iran, child marriage has often been examined only marginally within discussions of marriage customs, women’s status, and family relations, and has rarely been analyzed as an independent issue shaped by diverse social logics. The central problem of this study is to examine the role of social, economic, and kinship mechanisms in early marriage, as well as the similarities and differences in the manifestation of this phenomenon among the small-scale tribal and ethnic communities of Qajar Iran. Adopting a social-historical approach and a descriptive-analytical method, this study draws on library-based research and historical content analysis of travelogues, memoirs, historical reports, and relevant studies on the Qajar period. The findings indicate that child marriage in tribal and ethnic communities was neither a homogeneous nor a single-cause phenomenon; rather, it acquired meaning in relation to kinship structures, subsistence economies, bridewealth, polygyny, the need for labor, the preservation of tribal cohesion, and demographic reproduction. Moreover, the age of marriage, the family’s role in decision-making, women’s position in production, and the social functions of marriage varied significantly among different tribal and ethnic groups. The study concludes that child marriage in Qajar Iran should be understood not merely as a cultural tradition, but as part of the mechanisms through which social, economic, and kinship orders were reproduced in tribal and ethnic communities.

کلیدواژه‌ها English

Qajar Dynasty
Child Marriage
Early Marriage
Social History of the Family
Diverse Socio-Ecological Contexts

کتاب‌نامه

آزاد، حسن (۱۳۵۷)، پشت پرده‌های حرمسرا، ارومیه: انزلی.
آرمینیوس، وامبری (۱۳۸۷)، سیاحت درویشی دروغین در خانات آسیای میانه، ترجمه فتحعلی خواجه‌نوریان، چاپ ۶، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ادموندز، سیسیل جان (۱۳۶۲)، دو سفرنامه درباره لرستان؛ یادداشت‌هایی درباره لرستان، ترجمه اسکندر امان‌اللهی بهاروند و لیلی بختیار، تهران: بابک.
استارک، فریا (۱۳۶۴)، سفری به دیار الموت، لرستان و ایلام، ترجمه علی‌محمد ساکی، چاپ ۲، تهران: انتشارات علمی.
اعتصام‌الملک، میرزا خانلرخان (۱۳۵۱)، سفرنامه میرزا خانلرخان، تهران: انتشارات منوچهر محمودی.
اعظام قدسی، حسن (۱۳۴۹)، خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صدساله، جلد ۱، تهران: ابوریحان.
افضل‌الملک، غلامحسین (بی‌تا)، سفرنامه خراسان و کرمان، تصحیح قدرت‌الله روشنی، تهران: توس.
اولیویه (۱۳۷۱)، سفرنامه اولیویه (تاریخ اجتماعی- اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجاریه)، ترجمه محمد طاهر میرزا، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
اسکندربیگ ترکمان، (۱۳۸۲)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، مصحح ایرج افشار، جلد ۱ و ۲، چ۳، تهران: امیرکبیر.
بابن سی. و فردریک هوسه (۱۳۶۳)، سفرنامه جنوب ایران، ترجمه محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: دنیای کتاب.
بارنز، آلکس (۱۳۷۳)، سفرنامه بارنز (سفر به ایران در عهد فتحعلی‌شاه قاجار)، ترجمه حسن سلطانی‌فر، چ۲، مشهد: آستان قدس رضوی.
بختیاری، مریم (۱۳۸۲)، خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)، به کوشش غلامعباس نوروزی بختیاری، تهران: آنزان.
بدلیسی، شرف‌خان (۱۳۷۷)، شرف‌نامه، جلد ۱، مصحح ولادیمیر ولییامینوف، تهران: اساطیر.
بلوکباشی، علی (۱۳۸۲)، جامعه ایلی در ایران، تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
بیشوپ، ایزابلا (۱۳۷۵)، از بیستون تا زردکوه بختیاری، ترجمه مهراب امیری، تهران: سهند و آنزان.
پاتینجر، هنری (۱۳۸۴)، سفرنامه پاتینجر، ترجمه شاپور گودرزی، تهران: کتابفروشی دهخدا.
پولاک، یاکوب ادوارد (۱۳۶۸)، سفرنامه پولاک (ایران و ایرانیان)، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
تاج‌السلطنه (۱۳۶۱)، خاطرات تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
حجازی، بنفشه (1376)، به زیر مقنعه: بررسی جایگاه زن ایرانی از قرن اول هجری تا عصر صفوی، تهران: علم.
خواندمیر، غیاث‌الدین (۱۳۸۰)، حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، جلد ۴، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
دالمانی، هانری رنه (۱۳۳۵)، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمه محمدعلی فره‌وشی، تهران: امیرکبیر.
دروویل، گاسپار (۱۳۶۴)، سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
دوبد، کلمنت اوگاستس (۱۳۸۴)، سفرنامه لرستان و خوزستان، ترجمه محمدحسین آریا، چاپ ۲، تهران: علمی و فرهنگی.
دیولافوا، مادام ژان(1371) سفرنامه ایران کلده و شوش، ترجمه احمد فره­وشی، با کوشش بهرام فره­وشی، تهران: دانشگاه تهران.
راوندی، مرتضی (۱۳۸۲)، تاریخ اجتماعی ایران، جلد ۱، ۳، ۶ و ۷، چاپ ۲، تهران: نگاه.
رایس، کلارا کلیور (۱۳۸۳)، سفرنامه کلارا کولیور رایس (زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان)، ترجمه اسدالله آزاد، تهران: کتابدار.
روش‌شوار، ژولین دو (۱۳۷۸)، خاطرات سفر ایران، ترجمه مهران توکلی، تهران: نشر نی.
ژوبر، پیر آمده (۱۳۴۷)، مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمه علی‌قلی اعتماد مقدم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سجادی، علاءالدین (۱۳۸۷)، تاریخ جنبش‌های کردستان، ترجمه رئوف کریمی، چاپ ۲، سنندج: انتشارات کردستان.
سعدوندیان، سیروس (۱۳۷۹)، درآمدی بر جمعیت‌شناسی تاریخی ایران در عصر قاجار، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سکویل وست، ویکتوریا (۱۳۸۰)، دوازده روز در کوهساران بختیاری، جنوب غربی ایران، ترجمه مهران توکلی، تهران: نشر نی.
سلطانی، محمدعلی (۱۳۷۲)، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، جلد ۱ و ۴، تهران: سها.
شفیعی، سمیه سادات (۱۴۰۰)، تاریخ اجتماعی زنان در عصر قاجار، تهران: نشر ثالث.
شیل، لیدی ماری (۱۳۶۸)، خاطرات لیدی شیل، ترجمه حسین ابوترابیان، چاپ ۲، تهران: نشر نو.
شین‌جوء، سوزوکی (۱۳۹۳)، سفرنامه سوزوکی شین‌جوء (سفر در فلات ایران)، ترجمه هاشم رجب‌زاده و کینجی ئه اورا، تهران: طهوری.
صولت قشقایی، محمدناصر (۱۳۶۶)، سال‌های بحران؛ خاطرات روزانه محمدناصر قشقایی، تصحیح نصرالله حدادی، تهران: رسا.
فلاندن، اوژن (۱۳۵۶)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه حسین نورصادقی، چاپ ۳، تهران: اشراقی.
قورخانچی، محمدعلی (۱۳۶۰)، نخبه سیفیه (در تاریخ و جغرافیای استرآباد)، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
کرزن، جرج ناتانیل (۱۳۸۰)، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، جلد ۱ و ۲، چاپ ۵، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
کوپر، مریان سی (۱۳۳۴)، سفری به سرزمین دلاوران، ترجمه امیرحسین ظفر ایلخان بختیاری، تهران: امیرکبیر.
کیانی، منوچهر (1376)، سیه چادرها، شیراز: کیان نشر.
کینان، درک (1376)، کردها و کردستان، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: نگاه.
گلی، امین‌الله (۱۳۶۶)، سیری در تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، تهران: مهارت.
لایارد، سر اوستین هنری (۱۳۶۷)، سفرنامه لایارد (ماجراهای اولیه در ایران)، ترجمه مهراب امیری، تهران: وحید.
مردوخ کردستانی، محمد (۱۳۷۹)، تاریخ مردوخ، تهران: نشر کارنگ.
مشکور، محمدجواد (۱۳۷۵)، نظری به تاریخ آذربایجان، تهران: کهکشان و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
مک‌گرگور، کلنل سی.ام (۱۳۶۶)، شرح سفری به ایالت خراسان، ترجمه مجید مهدی‌زاده، مشهد: آستان قدس رضوی.
مک‌بن روز، الیزابت (۱۳۷۳)، با من به سرزمین بختیاری بیایید، ترجمه مهراب امیری، تهران: سهند.
ملکم، سرجان (۱۳۸۰)، تاریخ کامل ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، جلد ۲، تهران: افسون.
مونس‌الدوله (۱۳۸۰)، خاطرات مونس‌الدوله، ندیمه حرمسرای ناصرالدین‌شاه، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران: انتشارات زرین.
میرزا ابراهیم، (۱۳۵۵)، سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان، تصحیح مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
میرنیا، علی (1366)، طوایف ترکمان در دشت گرگان و خراسان، مشهد: اطلس.
مینورسکی، ولادیمیر (۱۳۷۹)، کرد، ترجمه حبیب‌الله تابانی، تهران: گستره.
مهاجری، زهرا (1383)،  لالالالا گل پسته، مشهد: آستان قدس رضوی.
نیکیتین، واسیلی (۱۳۶۶)، کرد و کردستان، ترجمه محمد قاضی، چاپ ۲، تهران: انتشارات نیلوفر.
والمونت (بی‌تا)، ماه شب چهارده، ترجمه علی‌اصغر امیرمعز، تهران: چاپخانه وحید.
وولسن، مادام ا.س (۱۳۰۹)، ایران در گذشته و حال، ترجمه میرزا حسین‌خان انصاری، تهران: مؤسسه خاور.
ویشارد، جان (۱۳۶۳)، بیست سال در ایران، ترجمه علی پیرنیا، تهران: انتشارات نوین.
ییت، چارلز ادوارد (۱۳۶۵)، خراسان و سیستان (سفرنامه کلنل ییت به ایران و افغانستان)، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.

مقالات و مداخل

بلوک‌باشی، علی (۱۳۷۹)، «افشار»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۹، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
ظاهری عبدوند، ابراهیم و روح‌الله کریمی نورالدین‌وند (۱۳۹۹)، «بررسی وضعیت اجتماعی و فرهنگی زن بختیاری در دوره قاجار بر اساس اشعار عامیانه»، فرهنگستان مردم ایران، شماره ۶۳.
عامری، جواد و حسن طباطبائی و حسین طباطبائی(خرداد و تیر 1401)، «بازتاب جایگاه اجتماعی زن در بوم سروده­های شاهرودی»، نشریه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره 44.

منابع انگلیسی

Binning, R. B.M. (1857) A Journal of Two Years Travel in Persia. Ceylon e t c. Vol2. London: WM.H. Allen and Co. Leadenhall Street, p401
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 31
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 05 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 03 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 10 مرداد 1405