مؤلفه نژاد در سیاست هویت ملی نوین پهلوی اول؛ مطالعه موردی جامعه عرب خوزستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.30465/shc.2026.54571.2694
چکیده
پروژه ملت‌سازی نوین در دوره پهلوی اول بر محور مؤلفه‌هایی چون نژاد آریایی، زبان فارسی و تاریخ باستان استوار بود و «وحدت نژادی» را به‌عنوان رکنی اساسی در تعریف ملت ایران صورت‌بندی کرد. در این گفتمان، وجود جامعه عرب خوزستان با خودآگاهی تباری متمایز و پیوندهای تاریخی، چالشی جدی در مسیر یکپارچه‌سازی هویتی به شمار می‌رفت و این جامعه را در معرض بازتعریف هویتی قرار داد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که گفتمان وحدت نژادی پهلوی اول، تبار و نژاد جامعه عرب خوزستان را چگونه تفسیر، صورت‌بندی یا انکار کرده و این مواجهه چه نسبتی با سیاست‌های هویت‌ساز دولت در این منطقه داشته است؟ این مطالعه با اتکا بر روش تاریخی-تحلیلی و بررسی منابع دست‌اول انجام شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در مواجهه با مسئله تبار عرب‌های خوزستان، سه رویکرد عمده تکوین یافت: نخست، «رویکرد مستعرب» که با نفی تمایز تباری، آنان را ایرانیانِ عرب‌زبان می‌پنداشت؛ دوم، «رویکرد انکار آگاهانه» که به‌رغم اذعان به تبار عربی، آن را به دلیل الزامات ایدئولوژیکِ گفتمان هژمونیک نفی می‌کرد؛ و سوم، «رویکرد تاریخ‌محور» که با استناد به شواهد تاریخی این تمایز را می‌پذیرفت، اما آن را در تضاد با تعلق ملی نمی‌دید. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های هویتی پهلوی اول در خوزستان، فراتر از یکسان‌سازی زبانی، معطوف به «نژادزدایی» و ادغام تباری در درون روایت آریامحور بوده است. بدین‌ترتیب، مطالعه موردی عرب خوزستان، سازوکارهای دگرسازی و مرزبندی‌های هویتی در فرآیند ملت‌سازی مدرن ایران را به‌خوبی روشن می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Racial Component in the Modern National Identity Policy of the First Pahlavi Era: A Case Study of the Arab Community of Khuzestan

نویسنده English

Mohamad Albuali
. PhD in the history of Iran after Islam, Shahid Beheshti University,Tehran, iran.
چکیده English

The modern nation-building project during the first Pahlavi era was anchored in components such as the Aryan race, the Persian language, and ancient history, formulating “racial unity” as a fundamental pillar in defining the Iranian nation. Within this discourse, the existence of the Khuzestan Arab community—with its distinct ethnic consciousness and historical ties—posed a formidable challenge to identity homogenization, thereby subjecting this community to an identity redefinition. The present study seeks to answer the following question: How did the discourse of racial unity during the first Pahlavi period interpret, formulate, or deny the ancestry and race of the Khuzestan Arab community, and what was the relationship between this encounter and the state’s identity-building policies in the region? Relying on a historical-analytical method, this research examines primary sources, including government documents, educational texts, the press, and the viewpoints of contemporary theorists. The findings indicate that in confronting the question of the Khuzestan Arabs’ lineage, three major approaches emerged: first, the “Musta’rab (Arabized) approach,” which negated any ethnic distinction and regarded them merely as Arabic-speaking Iranians; second, the “conscious denial approach,” which, despite acknowledging their Arab descent, repudiated it due to the ideological imperatives of the hegemonic discourse; and third, the “history-centric approach,” which acknowledged this distinction based on historical evidence but did not perceive it as contradictory to national affiliation. The results demonstrate that the identity policies of the first Pahlavi era in Khuzestan extended beyond linguistic assimilation, aiming at “de-racialization” and ethnic integration within the Aryan-centric narrative.

کلیدواژه‌ها English

racial component
Arabs of Khuzestan
First Pahlavi state
Aryan
Arab ancestry
کتابنامه
 اسناد و مدارک آرشیوی
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران(ساکما)، شماره سند 24057206.
 کتاب‌ها
آخوندزاده‌،میرزا فتحعلی،(1357) الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمدزاده، تبریز: نشر احیا تبریز
آدمیت، فریدون ،(1357)، اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی، تهران: پیام.
اندرسون، بندیکت (۱۳۹۳) جماعت‌های تصوری: تأملاتی در خاستگاه و گسترش ناسیونالیسم. ترجمه محمد محمدی. تهران: رخداد نو.
اتابکی، تورج،(1385)، تجدد آمرانه؛جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه‌ی مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
اصفهانی، حمزه بن حسن ، (1346)، سـنی ملوک الارض و الانـبیـاء، تـرجمـه جـعفـر شـعار، تهران: بنیاد فرهنگ‌ ایران.
اکبری،محمد علی،(1393) تبارشناسی هویت جدید ایرانی،تهران:انتشارات علمی و فرهنگی.
 بهرامی، فرج الله ،(1401)،سفرنامه رضاشاه به خوزستان، تهران:خانه تاریخ و تصویر ابریشمی.
پهلوی،محمد رضا،(1339)، مأموریت برای وطنم، تهران:ترجمه و نشر کتاب.
تاریخ‌ ایران و عالم مخصوص پنـجم‌ ابـتدایی(1307)‌، تهران: کتابخانه علمی‌.
تقی زاده،حسن،(1346) خطابه اخذ تمدن خارجی(آزادی، وطن، ملت، تساهل)، به کوشش محمد درخشش،تهران: انتشارات مهرگان                    
 تقی زاده،حسن،(1375)، نامه‌های لندن؛ از دوران سفارت تقی زاده در انگلستان، به کوشش ایرج افشار، تهران: فرزان روز
تقی زاده،حسن،(1396) جوهر تاریخ، مقالات تقی زاده، زیرنظر ایرج افشار ، جلد18، تهران: انتشارات توس
جلالی،نادره،(1379)، سیاست بریتانیا در خلیج فارس(بررسی غائله شیخ خزعل)، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی
حکیم الهی، نصرت الله ،(بی‌تا) تاریخ دوم دبیرستان، تهران: چاپخانه دانش‌
سالنامه فرهنگ خوزستان سال 1324-1323،(بی‌تا)، از نشریه انجمن سالنامه فرهنگ خوزستان،بی‌جا: شرکت چاپخانه تابان  شیبانی، عبد‌الحسین، رضازاده شفق‌، غلامرضا‌ رشیدیاسمی، حسین فرهودی و نصراله فلسفی ،(1320)، تاریخ سوم دبیرستان، تهران:بروخیم 
 ضیاء ابراهیمی، رضا،(1396)، پیدایش ناسیونالیسم ایرانی نژاد و سیاست بی‌جا سازی، ترجمه حسن افشار، چاپ سوم،تهران: نشر مرکز عظیمی، فخرالدین،(1401)، هویت ایران، چاپ چهارم، تهران: انتشارات آگاه
 فرهودی‌،حسین،(1315)،تاریخ عمومی و ایران دوم دبیرستان ،تهران: بی‌نا
قائمیان، آروین ،(1403)، تازیانه بر امواج: عشایر عرب‌خوزستان، امپریالیسم بریتانیا و حکومت پهلوی بر اساس اسناد نویافته وزارت خارجه بریتانیای کبیر 1328-1304، آروین قائمیان،تهران: قلم محق
قریب‌ گـرکانی‌، عـبدالعظیم،(1303) دوره‌ی چهارم‌ فرائدالادب‌ در‌ نظم‌ و نثر‌ منتخب به اسلوب جدید، مخصوص کلاس اول و دوم متوسطه، تهران: بی‌نا
کاتوزیان، محمد علی (همایون) ،(1392)،  ایرانیان، ترجمه حسین شهیدی، تهران:مرکز 
کتاب چهارم ابتدایی،(1310)، تهران: وزارت معارف
 کرمانی، میرزا آقاخان ،(2005)، سه مکتوبات، ویرایش بهرام چوبینه، فرانکفورت :البرز.
 کرمانی، میرزا آقاخان ،(2007/1386،)، صد خطابه، ویرایش هارون و هومن،لس‌آنجلس:نشر کتاب.
کسروی،احمد،(بی‌تا) ده سال در عدلیه، چاپ یکم، تهران:بی‌نا.
اللامی عبدالرحمن کریم،(2011م) الادب العربی فی الاهواز، بیروت:الدار العربیه للموسوعات.
مجموعه سخنرانیهای پرورش افکار،(1318)، موضوع شرح بزرگان، سخنران دکتر قاسم زاده درباره ملیت، تهران:انتشارات دبیرخانه سازمان پرورش افکار.
موسوی، شهاب الدین ،(1885م) دیوان ابی معتوق، تحقیق سعید الشرتونی البنانی، بیروت: المطبعه الادبیه.
 نجم الملک(نجم الدوله)، عبدالغفار،(بی‌تا)، سفرنامه حاج نجم الملک، تصحیح محمد دبیر سیاقی، بی‌جا: بی‌نا.
نفیسی، سعید ،(1372)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوِره معاصر، جلد اول، تهران: بنیاد.
نفیسی،سعید،(1345)، تاریخ معاصر ایران، تهران:فروغی.
 نوری اسفندیاری، فتح الله ،(بی‌تا)، رستاخیز ایران: مدارک، مقالات و نگارشات خارجی 1299-1323، تهران:چاپخانه سازمان برنامه  .
اسمیت، آنتونی دی. (۱۳۸۳) هویت ملی. ترجمه علی مرشدی‌زاد. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
 گلنر، ارنست (۱۳۸۹) ملل و ناسیونالیسم. ترجمه محمد علی تقوی. تهران: نشر مرکز.
هابسبام، اریک (۱۳۸۳)ملت و ملی‌گرایی پس از ۱۷۸۰. ترجمه مهدی صابری. تهران: نشر چرخ.
مطبوعات
روزنامه اطلاعات،1314، سال دهم ، شماره ٢٥٧٠، ٤شهریور‌
روزنامه حبل‌المتین، 1343ق(1925م)، سال سی و سوم، شماره 7، 17شعبان(13مارچ)
____________،1306، سال سی‌وپنج، شماره 38و 39، 25 مهر
روزنامه ستاره‌سرخ،1308،سال اول، شماره 3 و 4، خرداد و تیرماه (ستاره‌سرخ، ارگان مرکزی فرقه کمونیست ایران، کوشش حمید احمدی، نشر باران،برلن،1371، 135)
 مجله ایرانشهر، 1302، سال دوم، شماره 4، 24 قوس،
________، مقاله«معارف و ارکان سه‌گانه آن»، 1303/1342ق، سال دوم، شماره 8، اردیبهشت‌ماه(رمضان)
________، مقاله«معارف و معارف پروران ایران»، 1302ش/1342ق، سال دوم، شماره 1، 25 شهریور(6صفر)  ________،1302، سال دوم، شماره 4، 24 قوس
 ________،1302، سال دوم، شماره 4، 24قوس
 مجله آینده، 1304، سال اول، شماره اول، تیرماه
______، مقاله« مسئله ملیت و وحدت ملی در ایران» ،1306، ، مجلد دوم، شماره8، آبان
______،عربها در خوزستان،1304، سال اول،شماره3
______،عـرب‌ها‌ در خـوزستان،1304،سال اول،شماره 1  
مجله کاوه، 1334ق، سال اول، شماره 5-6، 21 جمادی الاخر
مجله نامه‌ی ایران باستان، مقاله«ما چرا برتریم؟»، 1312، شماره 35، 22 مهر
مجله وحید، علی اصغر حکمت  ،(بی‌تا)،یادداشتهائی از عصر پهلوی،شماره 24، یادداشت 11
_______، علی اصغر حکمت ،(بی‌تا)،یادداشتهائی از عصر پهلوی ، ، شماره30، یادداشت15
مجله یادگار، حسن تقی زاده«مسائل روز: لزوم حفظ فارسی فصیح خطابه»،  اسفند1326،سال چهارم، شماره 6
مقالات
بیگدلو، رضا و ثریا مرسلی،« بازنمایی هویت نژادی در کتاب‌های درسی تاریخ مدارس ابتدایی و دبیرستان در دوره پهلوی اول »، نشریه مطالعات تاریخ فرهنگی، سال نهم، زمستان 1396، شماره 34، صص1تا24
حسینی فر، کاظم، معصومه قره داغی، علی سالاری شادی، منیژه صدری ، « دیدگاه‌های کسروی در مورد ناسیونالیسم در دوره رضاشاه پهلوی»، نشریه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی محلات،بهار 1400،شماره 60، صص73تا 94
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 31
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 20 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 08 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 10 مرداد 1405