سازوکارهای روایت‌سازی پهلوی اول از زیست ایلی و عشایری به‌مثابه تهدیدی امنیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم سیاسی از دانشگاه علامه طباطبایی و پژوهشگر پژوهشکده تاریخ معاصر، تهران، ایران.

2 دانشیار روابط بین‌الملل، گروه انقلاب و اندیشه سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.30465/shc.2026.54608.2695
چکیده
سرکوب ایلات و عشایر و اجرای سیاست خلع سلاح و تخته‌قاپو در دوره پهلوی اول، با وجود تلفات سنگین انسانی و نادیده گرفتن کارکرد نظامی ـ دفاعی آنها، در بخش‌هایی از جامعه به‌عنوان اقدامی ضروری برای برقراری نظم، امنیت و پیشبرد برنامه‌های دولت مرکزی مورد حمایت قرار گرفت و همین امر، نقش مهمی در تضعیف زیست عشایری و نظم ایلی ایفا کرد. مسئله اصلی پژوهش واکاوی سیاست‌ها و سازوکارهایی است که با شکل‌دهی به زمینه‌های ذهنی و اجتماعی ویژه، به سیاست‌های قهری دولت معنا، مشروعیت و امکان تحقق دادند. پژوهش با رویکردی کیفی ـ تفسیری و با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده است. داده‌های تحقیق از اسناد وزارت دفاع، پژوهشکده تاریخ معاصر و مطبوعات دوره پهلوی اول گردآوری و بر اساس مفاهیمی چون بسترسازی گفتمانی، روایت‌سازی و ساخت تهدید مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که پهلوی اول با ارائه روایتی خاص از تهدید عشایر، نه‌تنها زمینه‌های ذهنی و اجتماعی لازم برای پذیرش سیاست‌ها و اقدامات ضدعشایری را فراهم کرد، بلکه با شکل‌دهی به یک اپیستمه ضدعشایری، حذف نظم ایلی را به ضرورتی عقلانی، ملی و اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The First Pahlavi's Narrative Mechanisms of Tribal and Nomadic Life as a Security Threat

نویسندگان English

hosein Molaei 1
Javad Haghgoo 2
1 PhD, Political Science, Allameh Tabataba`i University, Researcher of the Institute of Contemporary History, Tehran, Iran
2 Associate Professor of International Relations, Department of Revolution and Political Thought, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The suppression of Iranian tribes and nomadic communities, together with the implementation of disarmament and forced settlement (Takhteh-Qapu) policies during the First Pahlavi period, received support from segments of society as a necessary measure for restoring order, ensuring security, and advancing the state-building agenda of the central government, despite the heavy human costs and the neglect of the tribes' military and defensive functions. This support played a significant role in undermining the tribal way of life and the traditional tribal order. The main objective of this study is to examine the policies and mechanisms that, by constructing specific cognitive and social conditions, endowed the state's coercive policies with meaning, legitimacy, and the conditions for their implementation. Employing a qualitative-interpretive approach and Critical Discourse Analysis (CDA), the study draws upon archival documents from the Ministry of Defense, the Institute for Contemporary Historical Studies, and newspapers published during the First Pahlavi period. These materials are analyzed through the concepts of discursive construction, narrative-building, and threat construction. The findings demonstrate that the First Pahlavi state, by promoting a particular narrative of the "tribal threat," not only created the cognitive and social conditions necessary for public acceptance of anti-tribal policies and practices, but also constructed an anti-tribal episteme that transformed the elimination of the tribal order into a rational, national, and seemingly inevitable necessity.

کلیدواژه‌ها English

First Pahlavi
nomads
narrative construction
discursive context
militarization and militarism
1.کتاب­ها و مقالات
---(2535). رضاشاه کبیر را بهتر بشتاسیم، به همت سرتیپ حیدر قلی بیگلری، تهران: چاپخانه خرمی.
آبراهامیان یرواند(1389). ایران بین دوانقلاب، ترجمه: احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی.
امان الهی بهاروند سکندر (1360). کوچ‌نشنینی در ایران، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب تهران
اوحدی پروین دخت و کاظم حاجی رجبعلی (1394). «بستر سازی گفتمانی در سیاست فرهنگی پهلوی اول (1304-1320 هجری شمسی)»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 45، شماره 4، زمستان 1394، صفحات 876-856.
بصری علی (1335). یادداشت­های رضاشاه، ترجمه: محمد حسین استخر، تهران: چاپ مطبوعات.
بلوشر ویپرت(1363). سفرنامه بلوشر گردش روزگار در ایران، مترجم: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
بیرانوند ماشالله (1393). رضاخان و جنگ‌های لرستان (نقش فرماندهان رضاخان سردارسپه در سرکوبی عشایر)، تهران: شاپورخواست.
تاپر ریچارد(1384). تاریخ سیاسی- اجتماعی شاهسون های مغان، ترجمه حسن اسدی، تهران: نشر اختران.
دیلمی معزی امین (1378). «هویتسازی ملی در عصر رضا شاه»، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه آزاد بجنورد، 1378، سال 3 ،شماره 10.
رهبر عباسعلی، محمدباقر خرمشاد، ابراهیم برزگر و حسین مولایی. (1403) "واکاوی راهبرد رضاخان در استفاده از میلیتاریسم به مثابه امر اجتماعی"، نشریه جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، تابستان 1403.
فرج الله بهرامی (1402). سفرنامه رضاشاه به خوزستان، تهران: انتشارات ابراهیمی.
شیری اختر، ح.ا. تنهایی و طهمورث شیری(1397). «اسکان عشایر و تغییر قشربندی اجتماعی در ایران عصر رضاشاه»، فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه­ای)، سال هشتم، شماره ،4 پاییز 1397 صص: 195-209.
صفائی ابراهیم (1354). رضاشاه کبیر در آیینه خاطرات، تهران: انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
عیسوی چارلز (1362). تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشرگستره.
غنی سیروس (1378). ایران: برآمدن رضاخان، یرافتادن قاجار و نقش انگلیسی­ها، ترجمه حسن کامشاد، چاپ دوم، تهران، نیلوفر.
قهرمانی ابیوردی مظفر (1373). تاریخ وقایع عشایری فارس، تهران: انتشارات علمی.
کسروی احمد(1313). تاریخ هجده ساله آذربایجان، تهران: امیر کبیر.
کورت فرانتس (1401). نیروی نظامی عشایر در ایران و ممالک همجوار در دوره اسلامی،  ترجمه: حن افشار، تهران: انتشارات ققنوس.
محمدقلی مجد، از قاجار به پهلوی 1298-1309 براساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، ترجمه علی‌اکبر رنجبر کرمانی و مصطفی امیری، تهران: ﻣﺆسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1389، ص 82-85.
مسعودی عباس(1329). اطلاعات در یک ربع قرن، تهران، انتشارات موسسه اطلاعات.
ملکزاده هیربد حسن (1328). سرگذشت حیرت انگیز یک افسر و کارمند ارشد دولت در ۳۷ سال خدمات لشگری و کشوری . تهران: بی نا.
مکی حسین(1361).  تاریخ بیست ساله ایران، جلد دوم. تهران: نشر ناشر.
مکی حسین(1362). تاریخ بیست ساله ایران. جلد 6. تهران: نشر ناشر.
مولایی حسین (1399). «اسناد حمایت رضاخان از مطبوعات موافق»، پژوهشکده تاریخ معاصر، بهار و تابستان، شماره 93-94.
نعمتی محمد علی(1397). لرستان در عصررضاشاه: بررسی روند تخته قاپوی ایلات و عشایر، خرم آباد: اردیبهشت جانان.
نقیب زاده احمد (1397). دولت رضاشاه و نظام ایلی (تاثیر ساختار دولت مطلقه بر نفوذ قبایل و عشایر)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
2.اسناد و روزنامه ­ها
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر شماره بازیابی: (م11-1397-36-0).
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی سند: (پ0-0-49926-0)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی:( 0-50-385-3م)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (پ-0-0-7619/6 الی 12)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی سند: (ن0-0-23851-0)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی سند: (ن0-0-23857-0)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (پ0-0-50155-0)
آرشیو اسناد پژوهشکده تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (پ0-0-56950-0)
آرشیو اسناد ودجاء، بخش امنیت داخلی، زونکن 2، پرونده 71، ص 1.
آرشیو اسناد ودجاء، بخش امنیت داخلی، زونکن 2، پرونده 71، ص 2.
آرشیو اسناد ودجاء، بخش امنیت داخلی، زونکن 2، پرونده 71، ص 3.
آرشیو اسناد ودجاء، قسمت اول (قبل از شهریور 1320)، بخش امنیت داخلی ـ زونکن 4 ـ پرونده 259.
آرشیو اسناد ودجاء، قسمت اول (قبل از شهریور 1320)، بخش مالی ـ زونکن 4 ـ پرونده 231.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش امنیت داخلی، زونکن 1، پرونده 56.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش امنیت داخلی، زونکن یک، پرونده 26.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش امنیت داخلی، زونکن 3، پرونده 182.
روزنامه فارس، شنبه 8 رمضان 1337/ 7 ژوئن 1919/ 17 جوزا 1298 ش، ص 4.
روزنامه فارس، شنبه 8 رمضان 1337/ 7 ژوئن 1919/ 17 جوزا 1298 ش، ص 5.
ناهید، سال نهم، جمعه 8 تیر ماه 1308، ص 1.
نشریه قشون، شماره 1، صفحه 2، اسد 1302.
اطلاعات سال چهارم، 27 مرداد 1308/18 اوت 1929، ص 3.
3.منابع انگلیسی
Gibson, James William. (1994). Warrior dreams: violence and manhood in post-Vietnam America. New York: Hill & Wang.
Michael, Mann (2003). Incoherent Empire. London: Verso.
McClintock Anne (2009). ‘‘Paranoid Empire: Specters from Guanta´namo and Abu Ghraib,’’ Small Axe 13, 1 (2009): 50–74.
Cronin Stephanie (2007). TRIBAL POLITICS IN IRAN: Rural conflict and the new state, London Routledge 2007, 23-26.
Cronin Stephanie (2010). Tribal Politics in Iran Rural Conflict and the New State, 1921-1941, Routledge.
Foucault, Michel, (2007). Security, territory, population: lectures at the Collège de France, 1977–1978. New York: Palgrave Macmillan.
Lutz, Catherine (2002). Making war at home in the United States: militarization and the current crisis. American Anthropologist 104(3):723–73
 
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 31
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1405