اصلاحات ارضی و پیامد‌های اجتماعی-اقتصادی آن؛ مطالعه موردی درچه اصفهان سال های (1357- 1341)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان،، اصفهان، ایران.

2 کارشناس ارشد تاریخ ایران، پس از اسلام، مرکز مطالعات تاریخ شفاهی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.30465/shc.2026.54038.2678
چکیده
اصلاحات ارضی در دهة ۱۳۴۰ش.، به‌عنوان بخشی از «انقلاب سفید»، با اهدافی ازجمله تحول در ساختار سنتی- نظام ارباب ورعیتی- مالکیت زمین و بهبود معیشت روستاییان در ایران به اجرا درآمد. این طرح که پیش‌از این در مراغه انجام گرفته‌بود، پس‌از برگزاری رفراندوم به‌تدریج در سایر مناطق کشور صورت پذیرفت و پیامدهای متفاوتی، به‌همراه داشت. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، آرشیوی، اسناد نویافته و مصاحبۀ فعال- تاریخ شفاهی شکل گرفت، که با ارزیابی نظرات متفاوت مصاحبه شوندگان، پیامدهای اجرای قانون اصلاحات ارضی بطور متمرکزدر منطقۀ درچه اصفهان قبل و پس از اجرایی شدن این قانون در سال ۱۳۴۱ش. می‌پردازد.این پژوهش درصدد است تا در مقیاس محلی به این پرسش پاسخ دهد، که چگونه اصلاحات ارضی شرایط اقتصادی و جایگاه اجتماعی افراد را تحت تأثیر قرار داد و روند گذار از مالکیت سنتی به‌وضعیت جدید چه مسیری را طی کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که درچه، برخلاف بسیاری از مناطق ایران، فاقد نظام ارباب- رعیتی و مبتنی‌بر مالکیت‌های کلان بود؛ ازاین‌رو اجرای اصلاحات ارضی در این منطقه با الگوی رایج کشور تفاوت‌ اساسی داشت. خرده‌مالکی نه‌تنها موجب کاهش کارایی برخی از اهداف اصلاحات شد، بلکه به‌دلیل تعدد مالکان و تداخل حقوق مالکیتی، روند اجرای قانون را با چالش‌های حقوقی و اجتماعی روبه‌رو ساخت و زمان اجرای آن را طولانی‌تر کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Land Reform and Its Socio-Economic Consequences; A Case Study of Dorcheh, Isfahan (1962–1978)

نویسندگان English

Morteza Nouraei 1
Sedigheh Panahi Dorcheh 2
1 Professor of History. Department of History & Iranology. University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 M.A in Post-Islamic Iranian History, Oral History Studies Center, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

Land reform, implemented in Iran during the 1960s as part of the White Revolution, was introduced with objectives including transforming the traditional landlord–tenant system of land ownership and improving the livelihoods of rural communities. This program, which had previously been implemented in Maragheh, was gradually extended to other regions of the country following the national referendum and produced varying consequences.

The present study was conducted using library resources, archival materials, newly discovered documents, and active interviews within the framework of oral history. By evaluating the diverse perspectives of the interviewees, it examines, in a focused manner, the consequences of the implementation of the Land Reform Law in the Dorcheh region of Isfahan before and after the enforcement of this law In 1962.

This study seeks to answer, at the local level, the following question: How did land reform affect the economic conditions and social status of individuals, and through what process did the transition from the traditional system of land ownership to the new structure take place ?

The findings indicate that, unlike many regions of Iran, Dorcheh lacked a landlord–tenant system based on large-scale landownership. Consequently, the implementation of land reform in this region differed fundamentally from the prevailing national pattern. Small-scale landownership not only reduced the effectiveness of some of the reform's objectives but also, due to the large number of landowners and the overlap of property rights, created legal and social challenges in implementing the law and prolonged the implementation process.

کلیدواژه‌ها English

Land Reform
Small-Scale Landownership
Dorcheh
Isfahan
Rural Livelihoods
کتاب نامه
کتاب:
اسراری، رضا (2537)، نقش اصلاحات ارضی در توسعه اقتصادی، تهران: دانشگاه ملی ایران.
اصلاحی، حسین(1398)،اصلاحات ارضی و گام های صدور اسناد مالکیت زمین و ساختمان
براتی، ابراهیم (۱۳۸۷)، درچه نگین زاینده رود(سیمای جغرافیایی شهر درچه)، اصفهان: کنکاش.
پور افضل، حسن؛ نجفی، بهاءالدین (۱۳۵۱)، اصلاحات ارضی و واحدهای دسته جمعی تولید کشاورزی، تهران: دانشگاه پهلوی.
تدین، محمودرضا (۱۴۰۱)، نگاهی جامع به‌ اصلاحات ارضی، تهران: نوروزی.
حجت، عیسی (۱۳۸۵)، تأثیر اصلاحات ارضی بر شکل روستاهای ایران، هنرهای زیبا، شماره ۲۶، صص۷۵- ۸۴.
خسروی، خسرو (۱۳۶۷)، وضعیت ارضی ایران در شش استان، تهران: مرکز دانشگاهی.
در ایران، چاپ دوم، تهران: نشر شرکت سهامی انتشار.
ریاحی، محمدحسین (۱۳۹۹)، درّ صفاهان، اصفهان: نقش نگین.
زاهد، فیاض ( ۱۳۸۷)، گذری بر قانون اصلاحات ارضی در ایران، پژوهش نامه تاریخ، سال سوم، شمار۱۱، صص ۹۱-۱۲۲.
سوداگر، محمد(1336)، نظام ارباب-رعیتی در ایران، تهران: گلشن.
عمید، محمدجواد (۱۳۸۱)، کشاورزی، فقر و اصلاحات ارضی در ایران، ترجمه رامین امینی‌نژاد، تهران: نی.
کاتوزیان، محمدعلی همایون (۱۳۷۴)، اقتصاد سیاسی ایران‌زمین مشروطیت تا پایان سلسله‌ پهلوی، ترجمه،  محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، چاپ پنجم، تهران: مرکز.
لمبتون، ا.ک.س. (۱۳۶۲)، مالک و زارع، تهران: علمی و فرهنگی.
لمبتون، ا.ک.س. (۱۳۹۵)، اصلاحات ارضی در ایران1345-1340، ترجمه مهدی اسحاقیان، تهران: امیرکبیر.
مجموعه اصلاحات ارضی(1344)، چاپخانه اختصاصی مجلس شورای اسلامی.
مؤمنی، باقر (1359)، فقر و اصلاحات ارضی در ایران، تهران: پیوند.
نجم‌آبادی، افسانه (1404)، اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران، ترجمۀ حمیدرضا یوسفی، تهران: بیدگل.
هوگلاند، اریک جیمز (1398)، زمین و انقلاب در ایران 1360- 1340، ترجمه فیروز مهاجر، تهران: شیرازه کتاب.
اسناد و روزنامه ها:
ساکما (اسناد و کتابخانه ملی ایران) 5743/320/97.5743/320/97. 5743/320/97.
 پناهی، بهزاد، نقشه درچه در دهه 40.
 پناهی، علی، شماره 27701، دفترخانه اسناد رسمی شماره 9 حوزه ثبت اصفهان.
 پناهی، حسین، شماره 10092، دفترخانه اسناد رسمی شماره 100 حوزه ثبت اصفهان.
روزنامه اطلاعات ( 1340)، شماره 10707، دیماه 1340 
روزنامه اطلاعات(1340)، شماره 10732، بهمن‌ماه1340
حامی، دادپویان (1404)، اراضی موقوفه مشمول اصلاحات ارضی، http://hamilaw.ir.
رضایی، میلاد (۱۳۹۲)، فروش موقوفات در قانون اساسی، miladffm.blogfa.com.
کمام (مرکز اسناد و کتابخانه مجلس شورای اسلامی) سند 303- 1-2- 56-19ق.
مصاحبه ها:
اسحاقیان، حیدر، مصاحبه، ۱۴۰۴، 62 سال، کشاورز، درچه.
اسحاقیان، جعفر، مصاحبه، 1404، 75 سال، کشاورز، درچه.
اسحاقیان، علی، مصاحبه ۱۴۰۴، 70 سال، کشاورز، درچه.
اسحاقیان، مهدی، مصاحبه ۱۴۰۴، 72 سال، کشاورز، درچه.
اسحاقیان، محمد، مصاحبه، ۱۴۰۴، 85 سال، کشاورز، درچه.
براتی، ابراهیم، مصاحبه، ۱۴۰۴، 49 سال، دبیر، درچه.
براتی، عبدالحسین، مصاحبه، ۱۴۰۴، 80 سال، کشاورز، درچه.
پناهی، براتعلی، مصاحبه، ۱۴۰۴، 82سال، بازنشسته ذوب آهن وکشاورز، درچه.
پناهی، رمضان، مصاحبه، ۱۴۰۴، 78 سال، کشاورز، درچه.
پناهی، عبدالرحیم، مصاحبه، ۱۴۰۴، 86 سال، بازنشسنه نیروگاه و کشاورز، درچه.
پناهی، علی، مصاحبه، ۱۴۰۴، 72 سال، بازنشسته نیروگاه و کشاورز، درچه.
پناهی، غلامعلی، مصاحبه، ۱۴۰۴، 80 سال، کشاورز، درچه.
پناهی، محمدتقی، مصاحبه، 1404، 72 سال، بافنده وکشاورز، درچه.
پناهی، محمود، مصاحبه، 1404، 78 سال، کشاورز، درچه.
ترکیان، قدمعلی، مصاحبه، 1404، 81 سال، کشاورز، درچه.
ترکیان، مسیب، مصاحبه، 1404، 80 سال، بازنشسته کارخانه سیمین و کشاورز، درچه.
درچه پور، قدرت‌الله، مصاحبه، 1403، 77 سال، دبیر بازنشسته، درچه.
جزینی، تقی، مصاحبه، 1404، 91 سال، کشاورز، درچه.
جزینی، رضا، مصاحبه، 1404، 77 سال، کشاورز، درچه.
جزینی، عباسعلی، مصاحبه، 1404، 70 سال، کشاورز، درچه.
جزینی، علی، مصاحبه، 1404، 75 سال، کشاورز، درچه.
جزینی، علی‌اکبر، مصاحبه، 1404، 80 سال، کشاورز، درچه.
جزینی، محمد، الف، مصاحبه، 1404، 85سال، کشاورز، درچه.
جزینی، محمد، ب، مصاحبه، 1404، 82 سال، کشاورز، درچه
حسینی، سیداسدالله، مصاحبه، 1404، 86 سال، آسیابان و کشاورز، درچه.
حسینی، سیدباقر، مصاحبه، 1404، 86 سال، نقاش و کشاورز، درچه.
حفیظی، صادق، مصاحبه، 1403، 89 سال، دبیر بازنشسته، درچه.
سلیمانی، قاسم، مصاحبه، 1404، 73سال، کشاورز، درچه.
سلیمانی، محمد، مصاحبه، 1404، 75 سال، کشاورز، درچه.
شاه‌نظری، ابراهیم، مصاحبه، 1404، 81 سال، کشاورز، درچه.
شریفیان، رحیم، مصاحبه، 1404، 70 سال، کشاورز، درچه.
شریفیان، کریم، مصاحبه، 1404، 85 سال، کشاورز، درچه
شریفیان، محمد، مصاحبه، 1404، 80 سال، کشاورز، درچه.
عابدی، رمضانعلی، مصاحبه، 1404، 77 سال، کشاورز، درچه.
عابدی، حیدر، مصاحبه، 1404، 83 سال،کشاورز، درچه.
علیجانی، رضا، مصاحبه، 1404، 96 سال، کشاورز، درچه.
کشاورز، محمد، مصاحبه، 1404، 81 سال، کشاورز، درچه.
کرباسی، پرویز، مصاحبه، 1404، 71 سال، معلم بازنشسته، درچه.
کریمی، محمد، مصاحبه، 1404، بازنشسته نیروگاه و کشاورز، اصفهان.
مسیبی، قاسمعلی، مصاحبه، 1404، 63 سال، کشاورز، درچه.
نظری، محمد، مصاحبه، 1404، 73 سال، کشاورز، درچه.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 مرداد 1405

  • تاریخ دریافت 29 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 25 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1405