دگرگونی و کارکرد مفهوم اهل بیوتات(قرون 3 لغایت 6هـ.ق)

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

10.30465/shc.2026.55216.2710
چکیده
«اهل بیوتات» از جمله عناوین پرکاربرد در منابع تاریخی در قرون میانه است که برای اشاره به خاندان‌های برخوردار از منزلت اجتماعی، سابقه خانوادگی و نفوذ محلی به کار رفته است. با وجود این، مصادیق و کارکردهای این عنوان در طول دوره‌های مختلف یکسان نبوده و متناسب با تحولات ساختار اجتماعی و سیاسی تغییر کرده است. مسئله این پژوهش، بررسی دگرگونی مفهوم و کارکرد «اهل بیوتات» در ایران اسلامی تا پایان عصر سلجوقی و تبیین چگونگی تغییر مصادیق آن است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی و با بررسی تطبیقی کاربرد این اصطلاح در منابع تاریخ‌نگارانه، جغرافیایی و منشآت، چگونگی تحول آن را در پیوند با تغییر منابع منزلت اجتماعی بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «اهل بیوتات» در دوره مورد بررسی مفهومی ثابت و ناظر بر یک گروه اجتماعی بسته نبوده، بلکه دامنه مصادیق آن از خاندان‌های برخوردار از ثروت و اشرافیت تا خاندان‌های علمی، قضایی، دیوانی و سیاسی گسترش یافته است. در عصر سلجوقی این عنوان افزون بر دلالت بر سابقه و اعتبار خانوادگی، در مناسبات سیاسی و دیوانی کارکردی مؤثر یافت و برای بازشناسی خاندان‌های صاحب‌نفوذ و برخوردار از سابقه خدمت به حکومت و جامعه به کار رفت. بنابراین، دگرگونی مفهوم «اهل بیوتات» را می‌توان حاصل تغییر منابع تولید و بازتولید منزلت خانوادگی و تحول جایگاه خاندان‌های صاحب‌نفوذ در ساختار اجتماعی و سیاسی ایران اسلامی دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Transformation and Functions of the Concept of Ahl al-Buyūtāt (3rd–6th Centuries AH)

نویسنده English

setare ghaffari bijar
PhD in Iranian History of the Islamic Period, Al-Zahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

Ahl al-Buyutat is one of the widely used designations in historical sources of the medieval period, referring to families distinguished by social status, established family background, and local influence. Nevertheless, the referents and functions of this designation were not uniform across different periods, but changed in response to transformations in the social and political structures. This study examines the transformation of the concept and functions of Ahl al-Buyutat in Islamic Iran up to the end of the Seljuk period and seeks to explain the changing nature of its referents. Adopting an analytical approach, the study comparatively examines the use of the term in historiographical, geographical, and administrative sources and explores its transformation in relation to changing sources of social status. The findings demonstrate that Ahl al-Buyutat did not constitute a fixed concept referring to a closed social group during the period under study. Rather, its range of referents extended from families distinguished by wealth and aristocratic standing to judicial, administrative, and political families. During the Seljuk period, the designation acquired an effective role in political and administrative relations in addition to signifying established family background and prestige. It was used to identify influential families with a history of service to the government and society. Therefore, the transformation of the concept of Ahl al-Buyutat can be understood as a consequence of changes in the sources through which family status was produced and reproduced, as well as transformations in the position of influential families within the social and political structure of Iran.

کلیدواژه‌ها English

Ahl-e Buyutat
Seljuks
Noblesse
Elites
Social status
کتابنامه
ـ ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن(1992)، المنتظم فی التاریخ ملوک و امم، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب علمیه.
ـ ابن فندق بیهقی، علی بن زید (1402)، تاریخ بیهق، تصحیح سلمان ساکت، تهران: میراث مکتوب.
ـ ابن مسکویه، احمدبن محمد(2003)، تجارب­الامم و تعاقب الهمم، تحقیق سید کسروی حسن، بیروت: دارالکتب علمیه.
ـ ابن­بی­بی،یحیی بن محمد(1390)، الاوامرالعلائیه فی الامور العلائیه، تصحیح ژاله متحدین، تهران: پژوهشگاه علوم نسانی و مطالعات فرهنگی.
ـ ابن­حوقل، محمد(1938)، صورة­الارض، بیروت: دارصادر.
ـ ابن­حوقل، محمد(1345)، صورة­الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ـ اصطخری، ابراهیم بن محمد(2004)، المسالک و الممالک، تحقیق محمد شفیق غربال، قاهره: الهیئة العامة لقصور الثقافة.
ـ افضل­الدین کرمانی، احمذبن حامد(1326)، بدایع­الزمان فی وقایع کرمان، تحصحیح مهدی بیانی، تهران: دانشگاه تهران.
ـ المختارات من الرسائل(1398)، به کوشش غلامرضا طاهر و ایرج افشار، تهران: مقوفات دکتر محمود افشار.
ـ امین، سیدحسن(1385)، «چند اصطلاح حقوقی در تاریخ بیهقی»، نشریه حافظ، ش30، تیرماه، صص55ـ58.
ـ بلاذری، احمد بن یحیی (1991)، فتوح­البلدان، تحقیق رضوان محمد رضوان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ـ بولیت، ریچارد(1395)، اعیان نیشابور، ترجمه حمیدرضا ثنائی و هادی بکائی، مشهد: انتشارات مرندیز.
ـ بهاءالدین بغدادی، محمد بن موید(1315)،  التوسل إلی الترسل، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: شرکت سهامی.
ـ بیهقی ابن­فندق، علی بن زید(1946)، تاریخ حکماءالاسلام، دمشق: مطبعة الترقی.
ـ پورشریعتی، پروانه (1398)، افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی، ترجمه آوا واحدی نوایی، تهران: نشر نی.
ـ ثعالبی، عبدالملک بن محمد (2000)، یتیمة­الدهر فی محاسن اهل العصر، بیروت: دارالکلت علمیة.
ـ جرفاذقانی، ناصح بن ظفر (1374)، ترجمه تاریخ یمینی، تصحیح جعفر شعار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـ حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله(1427)، تاریخ نیشابور، تحقیق مازن بن عبدالرحمن بحصلی، بیروت: دارالبشائر الاسلامیه.
ـ حرعاملی، محمد بن حسن (1374)، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم: موسسه آل البیت.
ـ خطیب بغدادی، احمدبن علی(1997)، تاریخ بغداد أو مدینة­السلام، تصحیح مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
ـ خطیبی، ابوالفضل (1399)، «بیوتات، اهل»، در دائرة­المعارف بزرگ اسلامی ج13، تهران: مرکز دائرة­المعارف بزرگ اسلامی.
ـ دینوری، احمدبن داوود (1373)، اخبارالطوال، تحقیق جمال­الدین شیال، قم: الشریف­الرضی.
ـ راوندی، محمدبن علی(1364)، راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، مجتبی مینوی و محمد اقبال، تهران: امیرکبیر.
ـ سبط­بن­جوزی، یوسف بن قزاوغلی(2013)، مرآة الزمان، تحقیق محمدرضوان عرقسوسی، دمشق: دارالرسالة العالمیه.
ـ سمعانی، امام ابی سعد عبدالکریم بن محمد (1984)، الانساب، عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة.
ـ سمعانی، عبدالکریم بن محمد (1998)، الانساب، 6جلد، تحقیق محمدعبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ـ شریف رضی، محمد بن حسین (1392)، ترجمه نهج­البلاغه، ترجمه محمد دشتی، تهران: پیام عدالت.
ـ شیپمان،کلاوس(1384)، مبانی تاریخ ساسانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: فرزان­روز.
ـ طبری، محمدبن جریر (1413ق)، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت: موسسه عزالدین.
ـ طوسی، محمد بن حسن (1388)، امالی شیخ طوسی، ترجمه صادق حسن­زاده، قم: اندیشه هادی.
ـ عتبی، محمد بن عبدالجبار(2004)، الیمینی، تصحیح احسان ذنون الثامری، بیروت: دارالطلیعه.
ـ غزالی، امام محمد (1315)، نصیحة­الملوک، تصحیح جلال همایی، تهران: چاپخانه مجلس.
ـ فارسی، امام حافظ ابوالحسن عبدالغافر(1384)، المختصر من کتاب السیاق لتاریخ نیسابور، تحقیق محمد کاظم المحمودی، تهران: میراث مکتوب.
ـ کریستین­سن،آرتور(1387)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: زرین.
ـ لمبتون، آن (1362)، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـ لمبتون، آن(1372)، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر نی.
ـ مسعودی، علی بن حسین(2000)، مروج­الذهب و معادن الجواهر، تحقیق عبدالامیرمهنا، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
ـ منتجب‌الدین بدیع جوینی، علی بن احمد(۱۳۸۴ )، عتبة الکتبة، تصحیح عباس اقبال،  تهران: اساطیر.
ـ منشآت دیوان سلاطین ماضی(لنینگراد)، نسخه خطی، ش00048ـ5 ، کتابخانه ملی.
ـ یعقوبی، ابن واضح (بیتا)، تاریخ یعقوبی، بیروت: دارصادر.
ـ یوسفی ­فر، شهرام؛ صابره، آزاده(1390)، «منصب رئیس در شهرهای دوره سلجوقی و پیوستگی­های محلی و اجتماعی آن»، مطالعات تاریخ فرهنگی، ش8، صص117ـ139.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 14 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 29 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 11 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 14 شهریور 1405