نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی .دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.30465/shc.2022.40037.2320

چکیده

سوء مدیریت تشکیلات حکومتی و تبعات آن در عصر قاجاریه موضوعی نا گفته نیست. کارنامه دولت مرکزی برای رفع این نقص بر عدم موفقیت آن دلالت دارد. از سوی دیگر، این ناکارآمدی برای ملت هزینه سنگینی داشت. بدین ترتیب رهایی از این تبعات مشکلی بود که مردم خود می بایست بر آن فائق آیند. واکنش اجتماعی نسبت به سوء مدیریت در دوره قاجاریه مسئله ای است که پژوهش حاضر آن را در قضیه مخالفت عمومی مردم استرآباد با خواست دولت مرکزی مورد مطالعه قرار می دهد. توضیح آن که مدتی کوتاه پس از الغای امتیاز تنباکو (جمادی الاول ۱۳۰۹ق)، ولایت استرآباد در جنوب شرق دریای خزر در محرم سال ۱۳۱۰ ق  عرصه مخالفت مردمی علیه شرب خمر و سپس برای چند ماه علیه حاکم ولایت گردید. تا کنون وقوع این رویداد و نتایج آن مغفول مانده است. مقاله حاضر بر اساس مواد آرشیوی و به شیوه تاریخی- تحلیلی به  نقش سوء مدیریت (متغیر مستقل) در بروز واکنش مردمی در استرآباد (متغیر وابسته) می پردازد. مطالعه نیروهای اجتماعی فعال در آین اقدام سیاسی و نیز نتیجه آن دیگر اهداف کار حاضر است.  یافته های پژوهش نشان می دهد که مخالفت عمومی در استرآباد از فرط نا امیدی و حرمان آغاز گردید و سپس برای بهبود اوضاع ولایت جنبه عقلانی یافت و به سوی ضدیت با حاکم منصوب دولت سوق پیدا کرد. اگرچه شورش مورد بحث با مشارکت طبقات فرودست و به منظور مقابله با شیوع وبا شروع شد، در مرحله ثانوی - نفی حاکم ـ با استقبال سایر گروه های شهری و سران نظامی محلی قرار گرفت که خواهان رفع  تبعات چند وجهی سوء مدیریت مزمن در ولایت بودند. با وجود انگیزه دینی، مشارکت طبقات و گروه های مختلف، مخالفت عمومی اهالی استرآباد همه ویژگیهای یک ''شورش'' را داشت و فاقد پشتوانه و مشارکت یک تشکیلات سیاسی بود. این اقدام بر رغم موفقیت در مخالفت با خواست دولت مرکزی، به سبب ماهیت آن، فقدان آگاهی عمومی و نیز خلأ سازمانی سیاسی، در دستیابی به نتیجه ای مطلوب و پایدار برای اهالی استرآباد شکست خورد. 

کلیدواژه‌ها

Extended Abstract

Opposition to Mismanagement in the Qajar Iran: Uprising in Astarâbâd (1310 AH/1892 AD)

Introduction

For Nâsir al-Dîn Shah, the cost of abolition of the tobacco concession granted to the Regie Company was more than the money his government borrowed from foreigners to compensate the company. The abolition, by reducing the authority of the government and also providing the satisfaction of the opponents of granting the tobacco privilege, renewed the course of the country's affairs as in the past, because the resistance did not lead to more political demands. Although the Shah's revision of the tobacco concession was a blow to the Qajar government, its direct and immediate consequences has so far received little attention.

     It was not until a few months after the abolition of the tobacco concession that Muhammad Hassan Khan-i I‘timad al-Saltana, then minister of press and publication, wrote in his diary of 17 Muharram 1310: "I heard that the ulema of Astarâbâd had rebelled, breaking and destroying the Armenian pubs, thus causing some disorder" (I‘timad Al-Saltana 1345: 828; repeted in Nategh 1373: 243). Little is known about the incident in the Iranian documents and histories as well as in modern works, although the evidence suggests that the incident went beyond "some disorder " and lasted for several months in a province that was not far from the capital.

     The uprising of Astarâbâd was rooted in dissatisfaction with the existing conditions including mismanagement in the province. Until then, however, the government's efforts to reform and increase the efficiency of the administrative organizations in the country had not been successful. Hence, the burden of the various consequences of mismanagement was on the shoulders of the nation. The reaction of the people to the chronic mismanagement in the Naserite era is the problem which the present article studies in the case of the "rebellion" in Astarâbâd. For this purpose, the effect of mismanagement (independent variable) on the occurrence of mass opposition in Astarâbâd (dependent variable) is on the agenda of the present study.

     Using an analytical historical method based on archival materials, the present work tries to answer the questions about the cause, social origin, ideology and the goal of this neglected event. Being based on the statements of I‘timâd al-Saltana, the hypothesis of current research is the adherence of the people of Astarâbâd to the Sharî‘a.

     In addition, with regard to I‘timad al-Saltana's reference to “rebellion” to the Astarâbâd incident, the nature of the protest is raised, although he does not necessarily mean "rebellion" in its current scholarly sense. Explain that, the present concept of “rebellion”, which refers to the illegal and possibly violent opposition of mass uprisings against government institutions, a set of rules, individuals or policies with the aim of changing them without the system of power being fundamentally questioned.  The culmination of such an action is political violence, which might lead to the destruction and armed clashes between insurgents and security forces. Two theories have been considered as to the cause of the riots: a) anger caused by despair and deprivation; b) rational calculation of expected gain. The purpose of the present study is also to examine motivation of sudden outburst of opposition of the people of Astarâbâd according to the definition.

     The issue of reaction to mismanagement in the Qajar era has not received much attention, although it has been mentioned in modern works on the resistance to the tobacco concession, the constitutional movement and the rise of new sects in Iran. But the Astarâbâd uprising is neglected in both Iranian primary sources and modern researches. Nevertheless, there is relatively detailed information about this incident by in Muhammad Taghi Âghâ, the British consular agent in Astarâbâd. Reports of this eyewitness to the events is the main source of the present work.

میرزا ابراهیم رشتی، ۱۳۵۵، سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان ، بکوشش م. گلزاری، بنیاد فرهنگ ایران، تهران
اعتماد السلطنه، میرزا حسن خان (۱۳۴۵) روزنامه خاطرات، بکوشش ا. افشار، امیرکبیر، تهران
ذبیحی، م. و م. ستوده، ۱۳۵۴، از آستارا تا استآرباد، ج ۶، انجمن آثار ملی، تهران
رابینو  دی بورگوماله، هـ . ل. (۱۳۵۳)، آلبوم سکه ها، نشانها و مهرهای پادشاهان ایران (از سال ۱۵۰۰ تا ۱۹۴۸ میلادی) به اهتمام م. مشیری، امیر کبیر، تهران
میرزا سراج الدین حاجی میرزا عبدالرؤف (۱۳۶۹) سفرنامه تحف بخارا، بوعلی، تهران
کاظم بیکی، م. ع. (۱۳۹۰) ''کنسولگری بریتانیا در ایالات جنوبی دریای مازندران در دوران قاجاریه و کارکنان محلی آن،'' تحقیقات تاریخ اجتماعی، ۲: ۷۱-۹۹
مستوفی، ع. (۱۳۴۱) شرح زندگانی من، ج ۱، زوار، تهران
ناطق، هـ. (۱۳۷۳) بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهنشاهی، خاوران، تهران.
آرشیو وزارت امور خارجه ج. ا. ایران:
اسناد کارگذاری مهام خارجه استرآباد (۱۳۰۹-۱۳۱۵ق)
Arasteh, R. (1961) “The Character, Organization and Social Role of the Lutis (Javan-Mardan) in the Traditional Iranian Society of the Nineteenth Century,” Journal of the Economic and Social History of the Orient, 4:1, pp. 47-52.
British Documents on Foreign Affairs, vol. 13, ed. D. Gillard, University Publications of America, 1985.
Floor, W. M. (1971) “The Lūṭīs: A social phenomenon in Qājār Persia: A Reappraisal,” Die Welt des Islams, 13: 1/2, pp. 103-120.
Gordon, General T. E. (1896) Persia Revisited, London.
Greaves, R. L. (1959) Persia and the Defence of India, 1884-1892, London.
Gurr, T. D. (2016, first ed. 1970) Why Men Rebel, Routledge, New York.
Jary, D., (1995) “Rebellion,” Collins Dictionary of Sociology, Harper Collins, Glasgow, 1995
Johnson, A. J. (2000) “Rebellion,” The Blackwell Dictionary of Sociology, Blackwell Malden, Massachusetts
Muller, E. N. and E. Weede (1994) “Theories of Rebellion: Relative Deprivation and Power Contention,” Rationality and Society, 6(1994), pp. 40- 57.
Rule, J. B. 1988 Theories of Civil Violence, University of California Press, Berkeley
Scott, J. (2014) “Rebellion,” Oxford Dictionary of Sociology, Oxford, pp.877-878
Smillie, K. (1934) “Rebellion,” Encyclopedia of the Social Sciences, vol. 13, ed. E. R. A. Seligman, MacMillan, New York: 144-147
U.K., National Archives: FO 60 and FO 248