نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

10.30465/shc.2022.37820.2260

چکیده

تحقیقات زیادی درباره‌ی مادرسالاری، پدرسالاری، زن‌سالاری و فرزندسالاری انجام شده است، اما تاکنون پژوهشی عمیق و جدی درباره جایگاه برادر در ایران کهن و بازمانده‌های آن در فرهنگ مردم کرد و لر انجام نشده است. هدف از این تحقیق، آوردن نمونه‌هایی از جایگاه برادر، در ایران باستان و ارجیّت داشتن او نسبت به فرزند و شوهر (نمونه حکایت زنِ اینتافرن و هنبوی)، بازتاب این داستان در فرهنگ و ادبیاتِ عامه مردم کرد و لر؛ همچنین بررسی بازمانده‌های برادرسالاری دوران کهن در فرهنگ مردم کرد  و لر است. ضرب‌المثل‌ها، اشعار، ترانه‌ها و باورهای زیادی درباره‌ی جایگاه برادر در فرهنگ مردم کرد و لر وجود دارد که همگی بیانگر بازمانده‌های برادرسالاریِ دنیای کهن در فرهنگ این مردمان هستند. این پژوهش به دنبال یافتن پاسخی برای سؤالات ذیل است: چرا هنوز در فرهنگ و ادبیات عامه مردم مناطق کرد و لر، برادر ارجح‌تر از پسر و شوهر است؟ چرا خواهر زاده را از تبار دایی می‌دانند؟ و چرا در ادبیات حماسی  مردم لُر خون‌ستانِ خواهرزاده‌ها، دایی‌ها هستند؟ در این تحقیق تلاش شده با استناد به منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه شفاهی و به روشِ توصیفی -تحلیلی به این موضوع پرداخته شود.

کلیدواژه‌ها

Extended Abstract

Remnants of ancient brotherhood in the culture of Kurdish and Lor people.

Many studies have been conducted on matriarchy, patriarchy, gynarchy, filiarchy, but not any systematic and serious study has been done on the status of “brother” in ancient Iran and its remains in the culture of Lurs and Kurds. The study aimed to provide readers with some examples of the status of “brother” in ancient Iran and its superiority to the child and husband and its manifestation in the culture and folklore of Lurs and Kurds. There are many proverbs, poems, songs, and beliefs on the status of brother in the culture of Lur and Kurd peoples that show filiarchy in their long history.

Moreover, uncle or “brother of mother” has still a high status in the culture of Kurds and Lurs, so that nephews/nieces are linked with their uncle (brother of mother) when introducing their lineal kinship or addressing them. The study sought to answer the question: Why is brother yet superior to sons and husbands in folk literature and culture of Lurs and Kurds? Why are uncles (brothers of mother) avengers of nephews/nieces?

Introduction

Research on the folks’ culture and beliefs from social history and cultural anthropology perspectives is valuable and can shed light on many unknown issues. Though several researches have been conducted on the thought and beliefs of Zagros peoples, many things are unknown that need to be investigated, especially the cultural heritage of ancient people among contemporary Iran that have survived through the history. In spite of all cultural changes among peoples of Zagros, there are traditions and beliefs that, from cultural anthropology perspective, one can find their roots in the myth world of very old times. One of the cultural survivals among Lurs and Kurds is filiarchy.

Method

The study used library resources and interviews and applied a descriptive-analytical method. It tried to provide a well-documented answer for the research question using history of mentalities and Jung’s archetypes theory.

Conclusion

The results show that filiarchy has survived from ancient times to the current generation through oral tradition and is alive among Lur and Kurd peoples. The story dates all back to Achaemenid era. Darius gave Intaphrens’ wife the chance of saving one of relatives, that is, her husband, child, or brother. She saved her brother. The same story, though with different wordings and forms and changing the protagonists, has survived all over history and is alive in the culture and folklore of Lurs and Kurds; The story that lives today in the form of poetic folktales; A repetitive story that by changing characters, continues sometime in Achaemenid era and in Zahhak story in Iran after Islam, in Afsharid period and in contemporary era. The reason of this continuation is the content of the story which is the high value and status of brother in Iranian culture, as if it was not acceptable to Iranians it would have been impossible to survive through history. Moreover, part of our history is in the collective unconscious of people; so it transfers unintentionally.

Also, in Lurs’ and Kurds’ culture, like ancient peoples, child is known and introduced with uncles. Proverbs as well as epic songs and poems show the high status of brother and uncle (brother of mother).

آرزومند لیالکل، مصطفی؛ قاسم‌زاده، سیدعلی (1399). «تاریخ ذهنیت و مطالعات شاهنامه». پژوهشنامة ادب حماسی. سال هفدهم، شمارة اول، پیاپی 31، بهار و تابستانِ 1400. صص 38- 13.
استنفورد، مایکل (1387) درآمدی بر فلسفه تاریخ. ترجمه احمد گل‌محمدی. تهران: نی.
بریان، پی‌یر (1386). امپراتوری هخامنشیان (از کوروش تا اسکندر). ترجمۀ مهدی سمسار. تهران: زریاب.
بهار، مهرداد (1395). از اسطوره تا تاریخ. ویراستار: ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
بیتس، دانیال و پلاگ، فرد (1375). انسانشناسی فرهنگی. ترجمه: محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
پاتس، دنیل (1385). باستانشناسی ایلام. ترجمه زهرا باستی، تهران: سمت.
دورانت، ویل (1365). مشرق زمین گاهواره تمدن. ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران: انتشارات سازمان آموزش انقلاب اسلامی.
رید، ایولین (1388). برادرسالاری (مردان در دوران مقاومت). ترجمه افشنگ مقصودی. تهران: گل آذین.
سرامی، قدمعلی (1368). از رنگ گل تا رنج خار (شکل‌شناسی داستانهای شاهنامه). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (1385). سایه‌های شکار شده. تهران: طهوری.
سقایی، رضا (۱۳۸۶)، ترانه موتورچی (دایه دایه)، با تنظیم مجتبی میرزاده.
شارپ، رلف نارمن (1384). فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی. تهران: موسسه فرهنگی و انتشاراتی پازینه.
شمیسا، سیروس (1378). نقد ادبی. تهران: انتشارات فردوس.
شوپنهاور، آرتور (1395). جهان همچون اراده و تصور.ترجمه‌ی رضا ولی‌یاری، تهران: نشر مرکز.
فردوسی، ابوالقاسم (1393). شاهنامه. براساس نسخه چاپ مسکو، تهران: پورصائب.
فیلی، جعفر (1399). مجموعه شعر لری تشبریق. ایلام: زانا.
قرایی‌مقدم، امان‌اله (1382). انسان‌شناسی فرهنگی (مردم‌شناسی فرهنگی). تهران: ابجد.
قیومی بیدهندی، مهرداد؛  شمس، امید (1391). «درآمدی بر تاریخ ذهنیّت عامه در معماری ایران»، دوفصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره2، پاییز و زمستان 1391، صص25-5.
کاسیرر، ارنست (1382). اسطوره دولت. ترجمه: یدالله موقن، تهران: هرمس.
کریستوفر رایان و ساسیلدا جفا (1393). سرشت جنسی انسان. ترجمه مهبد مهدیان، بی‌جا: بی‌تا.
گزنفون (1342). کوروش‌‏نامه‏. ترجمه: رضا مشایخى‏. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
محمدی افشار، هوشنگ (1394). «مقایسه‌ی دو واقعه از تاریخ هرودوت با دو داستان از کلیله و مرزبان‌نامه». نشریه‌ی ادبیات تطبیقی. دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال7، شماره‌ی13، پاییز و زمستان 1394، صص221- 201.
مرزبان بن  رستم (1367). مرزبان‌نامه. اصلاح و برگردان به پارسی: سعدالدین وراوینی، تهران: کتابفروشی فروغی.
مورنو، آنتونیو (1386). یونگ. خدایان و انسان مدرن. ترجمة داریوش مهرجویی، تهران: مرکز.
نیچه، فریدریش (1392). حکمت شادان. ترجمه جمال آل احمد، سعید کامران و حامد فولادوند. تهران: جامی.
نیچه، فریدریش (1383). تأملات نابهنگام. ترجمه سیدحسن امین، تهران: انتشارات دایره‌المعارف ایران‌شناسی.
هرودوت (1363). تاریخ هرودوت. ترجمه‌ی وحید مازندرانی. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
هینتس، والتر (1389). دنیای گمشده‌ی عیلام. ترجمه فیروز فیروزنیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یونگ، کارل گوستاو  (1377). روانشناسی ضمیر ناخودآگاه. ترجمة احمد علی امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
یونگ، کارل گوستاو  (1379). روح و زندگی. ترجمة لطیف صدقیانی. تهران: جامی.
یونگ، کارل گوستاو  (1387). انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. تهران: دیبا.
یونگ، کارل گوستاو  (1397). ناخود‌آگاه جمعی و کهن‌الگوها. ترجمه فرناز گنجی و محمد باقر اسمعیل پور. تهران: جامی.
Burke, Peter. (1998). mentalities. In Global Encyclopedia of Historical Writing: K –Z , ed.D. R. Woolf. Taylor & Francis.
Gluckman, Max (1966). Custom and conflict in Africa. Oxford: Blackwell.
Goldenweiser, Alexander (1937). Anthroplogy: An Introduction to Primitive Calture. London: Crofts.
Hartland, E (1921). Primitive Paternity: The Myth of Supernatural Birth in relation to history: the beginning of the family and the reckoning of descent. London: Methuen,
Hutton, Patrick H. 1999. Mentalities, History of. in Encyclopedia of Historians and Historical
Writing, ed. Kelly Boyd. Fitzroy Dearborn