نظم‌بخشی در آشوب: خانقاه‌ و کارکردهای اجتماعی آن در سدۀ هشتم هجری برپایه سفرنامه‌ی ابن‌بطوطه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار گــروه باســتان شناســی، دانــشکده ادبیــات و علــوم انــسانی، دانــشگاه تهــران، تهــران، ایــران

چکیده
به دنبالِ فروپاشی حکومت متمرکز ایلخانی در سدۀ هشتم هـ.ق، جامعه ایرانی با خلأ نظم و مدیریت مواجه شد. این پژوهش، با تکیه بر مشاهدات دست‌اول ابن‌بطوطه در سفرنامه‌اش، نشان می‌دهد که خانقاه‌ها در این بحران، از جایگاهی صرفاً معنوی فراتر رفته و به کانون‌های خودجوش و چندکاره‌ای برای پاسخ به نیازهای فوری اجتماعی بدل شدند. بررسی گزارش‌های این سیاح مراکشی آشکار می‌سازد که کارکرد خانقاه بسته به بافت محلی هر منطقه به‌شکل چشمگیری متنوع بود: در خوزستان (مانند آبادان و شوشتر) به سازمانی برای امنیت راه‌ها و اطعام رایگان مسافران؛ در عراق عرب (نجف و کربلا) به محوری برای تحکیم هویت شیعی؛ در فارس (خاصه لارستان) به بستری برای همیاری و اقتصاد اخلاقی مردمی؛ و در بلادروم (آناتولی) به پایگاهی برای شبکه جوانمردان (فتیان) که اداره امور شهری را بر عهده گرفتند. فعالیت‌هایی چون اطعام، مدیریت اوقاف و مراسم جمعی در این فضاها، در عمل به ابزارهایی برای توزیع منابع، ایجاد انسجام و بازتولید نظم اجتماعی تبدیل شدند. از این رو، روایت ابن‌بطوطه گواهی است بر اینکه خانقاه در این عصرِ آشوب، نه نماد گریز از جامعه، بلکه نماد تاب‌آوری و بازآفرینی نظم از درون جامعه بود. این پژوهش، سفرنامه ابن‌بطوطه را به‌سانِ سندی زنده از توانایی نهادهای اجتماعی ریشه‌دار در ایفای نقش جایگزین در شرایط فروپاشی حکومت مرکزی تحلیل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Ordering Chaos: The Khanqah and Its Social Functions in the 8th Century AH Through Ibn Battuta’s Travelogue

نویسندگان English

سعیده پورعابدینی 1
majid montazer zohouri 2
1 PhD student of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Following the collapse of the centralized Ilkhanid government in the eighth century AH, Iranian society faced a vacuum of order and administration. Relying on Ibn Battuta's first-hand observations in his travelogue, this research demonstrates that in this crisis, khāneqāhs (Sufi lodges) transcended a purely spiritual station and transformed into spontaneous, multifunctional centers addressing urgent social needs. An examination of the reports of this Moroccan traveler reveals that the function of the khāneqāh varied significantly depending on the local context of each region: in Khuzestan (such as Abadan and Shushtar), it served as an organization for road security and providing free food for travelers; in Arab Iraq (Najaf and Karbala), as a hub for consolidating Shiite identity; in Fars (particularly Laristan), as a platform for public mutual aid and moral economy; and in Bilād al-Rūm (Anatolia), as a base for the fityān (young men/urban fraternities) networks, which undertook the administration of urban affairs. Activities such as providing food, managing endowments (awqāf), and holding collective ceremonies in these spaces effectively became tools for resource distribution, fostering cohesion, and reproducing social order. Therefore, Ibn Battuta's narrative testifies that in this age of chaos, the khāneqāh was not a symbol of withdrawal from society, but rather a symbol of resilience and the re-creation of order from within society. This research analyzes Ibn Battuta's travelogue as a living document of the capacity of rooted social institutions to play a substitute role in conditions of central government collapse.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Battuta
Travelogue
Khāneqāh
Social Ordering
Ilkhanid Era
کتابنامه
 -ابن‌بطوطه، محمد بن‌ عبدالله‌ (1376)، سفرنامه ابن‌بطوطه، جلد ‌اول، ترجمه محمد‌علی موحد، تهران:‌ آگه.
- ابن‌بطوطه، محمدبن‌عبدالله ‌(1417 ه.ق)، رحلة ابن‌بطوطة، قدم له و حققه و وضع خرائطه و فهارسه عبدالهادی و تازی، جلد1، مغرب:‌ أکادیمیة المملکة المغربیة.
- البخاری، ابووعبدالله ‌(1422)، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلى الله علیه وسلم وسننه وأیامه، جلد 8، مصر: دار طوق النجاة
- خفاجی، ‌محمد عبدالمنعم‌ (1412 ه.ق)، الأدب الأندلسی، لبنان:‌ دار الجیل.
- شوقی‌ضعیف، ‌احمد ‌(1956)، الرحلات، قاهره: دارالمعارف.
- لسان‌الدین ‌ابن‌خطیب، محمد بن عبدالله ‌(1424 ه.ق)، الإحاطة فی أخبار غرناطة، جلد 3، بیروت: ‌دارالکتب العلمیة.
- مستوفی، حمدالله ‌(1381)، نزهه ‌القلوب، به تصحیح و تحشیه محمد دبیرسیاقی، قزوین:‌ حدیث امروز.
مقالات
- احمدی،‌ کیومرث، گلجان،‌ مهدی و یلفانی، ‌رامین‌ (1400)، تجلی بصری حوادث‌ سیاسی و اجتماعی قرون دوم تا چهارم‌ هجری بر بناهای ‌تاریخی؛ از نظرگاه سفرنامه‌های ابن‌فضلان و ابن‌بطوطه، مطالعات هنراسلامی، س18، ش43.
- اسلامی،‌ حسن ‌(1373)، حج در آینه سفرنامه‌ها (رحله‌ ابن‌بطوطه)، میقات حج، ‌س 2، ش8.‌
- پروینی،‌ خلیل و کنجوریان،‌ فرشته ‌(1388)، بررسی ‌سفرنامه ابن‌بطوطه از‌ منظر ادبیات‌ تطبیقی، ادبیات ‌تطبیقی،‌س1، ش1.
- التازی،‌ عبدالهادی‌ (1384)، ایران در‌ میان دیروز‌ و امروز (قرائتی تازه از سفرنامه‌ی ابن‌بطوطه)، ترجمه محمد صحتی ‌سردرودی، میراث شهاب،‌ ش(39-40).
- جعفریان، ‌رسول‌ (1386)، سفرهای حج ابن‌بطوطه سال‌های‌(749-725)، میقات ‌حج،‌ س16، ش 61.
- حاجی‌تبار، ‌مجید‌ (1379)، نکاتی چند‌ درباره سفرنامه ابن‌بطوطه، کتاب‌ ماه تاریخ و جغرافیا مهر،‌ ش36.
- حبیبی، ‌حسن‌ (1385)، چند ‌نمونه از داده‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی در سفرنامه ابن‌بطوطه، نامه انجمن،‌‌ ش21.
- دوپوی‌گودو،‌ اودت‌ 1337،‌ ابن‌بطوطه پیشوای جهانگردان ‌بزرگ»، ترجمه غلامرضا سمیعی، سخن، ش‌5.
- رسولی،‌ حجت و شاه‌محمدی، ‌خدیجه ‌(1391)، بررسی کاربرد واژگان فارسی در ‌متن سفرنامه ابن‌بطوطه، کاوش‌نامه ادبیات ‌تطبیقی،س2‌، ش 7.
- رضایی، ‌رضا و شیخ، ‌محمد ‌(1394)، زبان ‌فارسی در‌ هند براساس ملاحظات ابن‌بطوطه، مطالعات شبه ‌قاره، س7‌، ش24.
- رودگر،‌ قنبرعلی ‌(1376)، تصویری ‌از اوضاع فرهنگی و عملی ایران در ‌سفرنامه ابن‌بطوطه، مطالعات فرهنگ و ارتباطات،‌ ش4. ‌
- شاه‌محمدی، خدیجه، روشنفکر، کبری، و رسولی، حجت‌ (1395) فرهنگ عامه ‌ایرانی در ‌سفرنامه ابن‌بطوطه، فرهنگ و ادبیات عامه، س‌۴، ش 11.
- شهیدی‌پاک، ‌محمدرضا ‌(1399)، نمادهای تشیع در ‌سفرنامه‌های حج مغربی و ‌اندلسی ابن‌جبیر، عبدری، ابن‌بطوطه و پایداری اسلامی، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم‌انسانی، ‌ش32.
- صدری،‌ منیژه‌ (1393)، ایران و ایرانی در‌ سفرنامة ابن‌بطوطه و اولیای‌ چلبی، تاریخ اسلام و ایران، ‌(23)،‌ 117-140.ش 23.
- احسان، رادمرد،‌ عبداله و شریعت‌پناه،‌ زهرا‌ (1397)، تصویرشناسی زنان در ‌سفرنامه ابن‌بطوطه، زن ‌در فرهنگ و هنر،‌ س 10، ش4.‌
- کرم‌الهی،‌ نعمت‌الله، مریجی،‌ شمس‌الله و جوادفر،‌ محمد ‌(1398)، سفرنامة ابن‌بطوطه و نهادهای ‌اجتماعی، مطالعات فرهنگی‌اجتماعی حوزه، س3، ش5.
- گنجی، ‌نرگس و اشراقی، ‌فاطمه ‌(1393)، تصویر ایران و ایرانیان در ‌سفرنامه ابن‌بطوطه، کاوش‌نامه ادبیات ‌تطبیقی،‌ ش15.
- مؤلف ‌ناشناس ‌(1337)، دیدار حافظ و ابن‌بطوطه، سالنامه کیان.
- مؤلف ‌ناشناس ‌(1346)، ابن‌بطوطه جهانگردی که در ‌قرون وسطی از اصفهان دیدن کرده ‌است، هنر و مردم، ش(61-62).
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 63-95

  • تاریخ دریافت 21 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 27 بهمن 1404