واکاوی علل اجتماعی و اقتصادی بحران افزایش قیمت بنزین در ایران و اعتصابات شهری در پاییز و زمستان ۱۳۴۳

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ،دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایران.

چکیده
این پژوهش به بررسی بحران اقتصادی-اجتماعی ناشی از سیاست افزایش ناگهانی قیمت فرآورده‌های نفتی در آذر‌ماه ۱۳۴۳ توسط دولت حسنعلی منصور می‌پردازد. مسئله اصلی تصمیم شتابزده دولت برای دوبرابر کردن قیمت بنزین به ۱۰ ریال در لیتر و نفت سفید 3.5 ریال و نفت کوره 1.2 ریال (به استثنای خوزستان) افزایش یافت آن هم بدون اطلاع‌رسانی و مشورت قبلی که منجر به اعتصاب رانندگان، افزایش قیمت کالاها و ناآرامی‌های شهری شد. سؤال تحقیق این است که چرا این سیاست شکست خورد و چه پیامدهایی داشت؟ روش تحقیق این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و بر پایه بازخوانی دقیق روند اتخاذ، اجرا و لغو سیاست از سوم آذر تا عقب‌نشینی در ۲۲ دی‌ماه با دستور شاه تمرکز دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد شکست سیاست نه تنها از محاسبات اقتصادی نادرست بلکه از بی‌توجهی به ابعاد روانی-اجتماعی، نادیده گرفتن معیشت مردم و فقدان مکانیسم‌های مشورتی در نظام آمرانه ناشی شد. این بحران جایگاه دولت منصور را تضعیف کرد، شکاف بین حکومت و مردم را عمیق‌تر نمود و به عنوان زمینه‌ای برای ترور منصور در بهمن‌ماه ۱۳۴۳ عمل کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

analysis of the socio economic causes of the gasoline price crisis in Iran and the urban strikes in the fall and winter of 1964

نویسنده English

mohsen parvish
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili , Ardabil, Iran.
چکیده English

This research examines the socio-economic crisis resulting from the sudden policy of increasing oil product prices implemented by Hassan Ali Mansur's government in Azar 1343 (November-December 1964). The central issue was the government's hasty decision to double the price of gasoline to 10 rials per liter, and increase kerosene to 3.5 rials and fuel oil to 1.2 rials (except in Khuzestan), implemented without prior public notification or consultation. This decision triggered drivers' strikes, commodity price inflation, and urban unrest. The primary research question asks why this policy failed and what consequences it entailed. Employing a descriptive-analytical method, the study focuses on a precise examination of the policy's adoption, implementation, and revocation process (from 3 Azar to the retreat on 22 Dey by the Shah's order). Findings indicate that the policy's failure stemmed not only from flawed economic calculations but also from neglecting psycho-social dimensions, disregarding public livelihoods, and the absence of consultative mechanisms within the authoritarian system. This crisis weakened Mansur's governmental position, deepened the gap between the state and society, and served as a contributing backdrop to Mansur's assassination in Bahman 1343 (January-February 1965).

کلیدواژه‌ها English

Gasoline crisis of 1964
Hassan Ali Mansour
political legitimacy
urban strike
socio economic causes
آبراهامیان، یرواند (1389)، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
دلدم، اسکندر (1372) زندگی و خاطرات امیرعباس هویدا،تهران: گلفام.
راکول، استوارت (1987)، گفت‌وگو با پروژۀ تاریخ شفاهی ایران، دانشگاه هاروارد، نوار 2، به کوشش حبیب لاجوردی، کمبریج: دانشگاه هاروارد.
فرمانفرماییان، خداداد (۱۹۸۲)، گفت‌وگو با پروژۀ تاریخ شفاهی ایران، دانشگاه هاروارد، نوار ۷، به کوشش حبیب لاجوردی، کمبریج: دانشگاه هاروارد.
روزنامة ابتکار (30 دی 1343)، ش 70.
روزنامة اطلاعات (1 بهمن 1343)، ش 11594.
روزنامة اطلاعات (10 آذر 1343)، ش 11553.
روزنامة اطلاعات (14 آذر 1343)، ش 11555.
روزنامة اطلاعات (14 دی 1343)، ش 11579.
روزنامة اطلاعات (15 آذر 1343)، ش 11556.
روزنامة اطلاعات (15 دی 1343)، ش 11580.
روزنامة اطلاعات (16 آذر 1343)، ش 11557.
روزنامة اطلاعات (16 دی 1343)، ش 11581.
روزنامة اطلاعات (19 آذر 1343)، ش 11559.
روزنامة اطلاعات (2 دی 1343)، ش 11569.
روزنامة اطلاعات (21 آذر 1343)، ش 11560.
روزنامة اطلاعات (22 دی 1343)، ش 11586.
روزنامة اطلاعات (23 آذر 1343)، ش 11562.
روزنامة اطلاعات (23 دی 1343)، ش 11587.
روزنامة اطلاعات (24 دی 1343)، ش 11588.
روزنامة اطلاعات (25 آذر 1343)، ش 11564.
روزنامة اطلاعات (4 آذر 1343)، ش 11548.
روزنامة اطلاعات (5 آذر 1343)، ش 11549.
روزنامة اطلاعات (7 آذر 1343)، ش 11550.
روزنامة اطلاعات (7 دی 1343)، ش 11573.
روزنامة اطلاعات (8 آذر 1343)، ش 11551.
روزنامة اطلاعات (9 آذر 1343)، ش 11552.
ساکما، سند شماره 114304/240
ساکما، سند شماره 316/240
ساکما، سند شماره 38382/230 ؛
ساکما، سند شماره 51390/310
ساکما، سند شماره 864/364/97
ساکما،سند شماره ۱۱۴۵۸۳/240
ساکما،سند شماره 29200/264
ساکما،سند شماره 4838/۲۹۳/97
ساکما،سند شماره 51239/310
عالیخانی، علینقی(1393) اقتصاد و امنیت: گفت‌و‌گو با علینقی عالیخانی، به کوشش علی دهباشی، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
عظیمی، حسین (1391)، اقتصاد ایران: توسعه، برنامه‌ریزی، سیاست و فرهنگ، تهران: نشر نی.
کاتوزیان، محمدعلی همایون (1380)، اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمة محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
گریفین، کیت (1394)، راهبردهای توسعه اقتصادی، ترجمة حسین راغفر، تهران: نشر نی.
مجلس شورای ملی (1343)، مشروح مذاکرات دورة بیست‌ویکم، جلسة 119، سوم آذر، تهران: ادارة کل امور مجلس.
مجلس شورای ملی (1343)، مشروح مذاکرات دورة بیست‌ویکم، جلسة 138، 22 دی، تهران: ادارة کل امور مجلس
منوچهر اقبال به روایت اسناد ساواک(1379)، تهران : وزارت اطلاعات ، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 37-61

  • تاریخ دریافت 02 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 16 اردیبهشت 1405