سیاست‌های تملک اراضی و واکنش‌های اجتماعی: مطالعۀ موردی ادارۀ املاک اختصاصی غرب در دورۀ رضاشاه (۱۳۰۴-۱۳۲۰)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ، پژوهشکده اسناد، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تهران، ایران.

چکیده
رضاشاه بلافاصله پس از پادشاهی تشکیلاتی برای اداره و توسعه کمی و کیفی املاک و مستغلات خویش، با عنوان ادارۀ املاک اختصاصی تشکیل داد. وظیفه و هدف نخستین این تشکیلات تملک بیشتر و یکپارچه‌سازی املاک و مستغلات پراکنده بود. طبیعتا واگذاری زمین‌ها به رضاشاه مورد توافق و رضایت همۀ زارعین و مالکان نبود و این امر به ویژه پس از استعفای اجباری رضاشاه در شهریور 1320 که سیل عظیمی از شکایت و دادخواهی علیه ادارۀ املاک اختصاصی شکل گرفت، خود را نشان داد. در این پژوهش با علم به دعاوی و شکایت‌های پس از شهریور 1320، صرفا واکنش زارعین و مالکان به تملک‌خواهی رضاشاه در دورۀ شانزده سالۀ پادشاهی وی بررسی خواهد شد. بنابراین ابهام این پژوهش نوع کنش زارعان و مالکان در قبال از دست دادن اراضی آنها است. تلاش بر آن است که با روش توصیفی‌-‌تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر‌نشدۀ آرشیوی به آن پاسخ داده شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد موقعیت جغرافیایی قلمرو ادارۀ املاک غرب، که در جوار مرز عراق قرار داشت، عاملی بود که زارعین و مالکان را نسبت به تصاحب زمین‌هایشان به واکنش‌های حقوقی، نظامی و یا واکنش‌های گروهی همچون کوچ دسته‌جمعی به آن سوی مرزها بود، وا می‌داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Land-Acquisition Policies and Social Reactions: A Case Study of the Directorate of Private Estates — West during Reza Shah’s Reign (1304–1320)

نویسنده English

Motaleb Motalebi
Assistant Professor of History, Documentation Research Institute, National Documentation and Library Organization of Iran, Tehran, Iran.
چکیده English

Immediately after his accession, Reza Shah established an organization to administer and develop his real estate holdings, titled the Directorate of Private Estates. Prior to his reign, Reza Khan (Sardar Sepah) possessed scattered properties in various regions of the country. After his accession to the throne, the coastal areas of the north and the Kermanshah region received special attention, and organizational units were created for these two regions under the names Directorate of Private Estates — West and Directorate of Private Estates — North. The primary purpose of these organizations was further acquisition and the consolidation of dispersed lands and properties. Tenant farmers, proprietors, and small landowners living within the territories targeted by the Directorate of Estates were compelled, sooner or later, to transfer their lands to the Directorate in exchange for cash or for parcels of land in other locations. Naturally, the transfer of lands to Reza Shah did not meet with the agreement and consent of all tenants and owners, and this became particularly evident after Reza Shah’s forced abdication in September 1941 (Shahrivar 1320), when a flood of complaints and petitions against the Directorate of Private Estates emerged. In this study — aware of the lawsuits and complaints filed after Shahrivar 1320 — only the reactions of tenant farmers and owners to

کلیدواژه‌ها English

landowners'
Reza Shah'
reactions'
exclusive properties'
'
Kermanshah'
 
کتابنامه.
درخشانی، علی اکبر(بی‌تا).خاطرات سرهنگ علی اکبر درخشانی، بی‌نا
شایان کرمی و داریوش رحمانیان،(1398)."مالکیت اختصاصی در کرمانشاه (پهلوی اول)," پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران, 8 شماره اول -پیاپی 15-پاییز و زمستان 98 ،صص 91-104 doi: 10.30473/lhst.2020.33181.1903
مطلبی مطلب. (1403). "بررسی ساختار و کارکرد تشکیلات اداره املاک اختصاصی غرب (1304- 1320) ، تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی 6(12), pp. 272-322. doi: 10.22034/irs.2025.511849.1270
مطلبی مطلب و شهرام غلامی(1404). پیامدهای اجتماعی و عمرانی گسترش املاک خصوصی رضاشاه در کرمانشاهان، پژوهش های تاریخی، سال هفدهم، شماره دوم(پیاپی 66)،ص78- 61،doi:10.22108/jhr.2025.145537.2797
شهرام غلامی و مطلب مطلبی(1404). "پیامدهای اقتصادی گسترش املاک خصوصی رضاشاه در کرمانشاهان (۱۳۰۴- ۱۳۲۰ه.ش)،" تاریخ اسلام و ایران،صص65-35: doi: 10.22051/hii.2025.51389.3041
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران(ساکما)
ساکما، پرونده شماره: ۱۰۴۴/ ۲۳۰
ساکما، پرونده شماره: ۱۶۷/ ۳۲۰
ساکما، پرونده شماره: ۲۹۲۴۷/ ۳۱۰
ساکما، پرونده شماره: ۳۱۷۴/ ۲۳۰
ساکما، پرونده شماره: ۵۹۷۰۶/ ۲۴۰
ساکما، پرونده شماره: ۵۹۷۰۸/ ۲۳۰
ساکما، پرونده شماره: ۸۰۷۲/ ۲۳۰
ساکما، پرونده شماره: ۸۱۰۸/ ۲۳۰
ساکما، پروندۀ شمارۀ 59703/ 230
ساکما، پروندۀ شمارۀ: 20528/230
ساکما، پروندۀ شمارۀ: 2104/ 230
ساکما، پروندۀ شمارۀ: 59703/ 230
ساکما، پروندۀ شمارۀ: 59821/ 230
ساکما، پروندۀ شمارۀ:16548/ 230
ساکما،پرونده‌شماره:‌1747/‌230
ساکما، پروندۀ شمارۀ: 163/320
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 30
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 267-289

  • تاریخ دریافت 17 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 06 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 21 اردیبهشت 1405