بریتانیا و منع تجارت‌برده در خلیج‌فارس؛ اقدامات، دستاوردها و موانع (برپایه اسناد و روایت‌های بریتانیایی)

نوروزی, جمشید; حنیفه, معصومه

doi:10.30465/shc.2026.54726.2700

بریتانیا و منع تجارت‌برده در خلیج‌فارس؛ اقدامات، دستاوردها و موانع (برپایه اسناد و روایت‌های بریتانیایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

جمشید نوروزی ¹

معصومه حنیفه ²

¹ دانشیار دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، تهران، ایران.

² گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

https://doi.org/10.30465/shc.2026.54726.2700

چکیده

در سده19م، تجارت‌برده از مهم‌ترین عرصه‌های مداخله سیاسی-نظامی بریتانیا در خلیج‌فارس بود. تصویب قانون منع تجارت‌برده در بریتانیا، زمینه شکل‌گیری سیاست‌های ضدبرده‌داری در منطقه را فراهم نمود. بریتانیا که تحت‌تأثیر تحولات سیاسی-اجتماعی اروپا به‌مقابله با تجارت‌برده روی‌آورد، تلاش نمود تا با گسترش نفوذ دریایی خود در خلیج‌فارس، مسیرهای انتقال بردگان شرق آفریقا را کنترل نماید. کمپانی‌هندشرقی و نمایندگان بریتانیا، سازوکارهای اجرایی مشخصی در این خصوص وضع‌کرده و به‌نظارت بر تجارت‌برده در خلیج‌فارس پرداختند. پژوهش پیش‌رو، برپایه تحلیل تاریخی و بر مبنای اسناد و روایت‌های بریتانیایی، به‌دنبال پاسخ به این پرسش است:«سازوکار اجرایی بریتانیا و کمپانی‌هندشرقی، در مقابله با تجارت‌برده در خلیج‌فارس چه بوده و این رویکرد چگونه موجب منع این تجارت، مجازات دلالان و بهبود زندگی بردگان شده‌است؟» یافته‌ها، نشان می‌دهد که بریتانیا ابتدا از طریق انعقاد توافق‌نامه با شیوخ عرب و سپس با مداخله مستقیم نیروی دریایی خود و کشتی‌های کمپانی‌هندشرقی، به‌نظارت بر آب‌راه خلیج‌فارس پرداخت. محاصره و مصادره کشتی‌های حامل برده، مجازات واسطه‌ها و مذاکره با دولت ایران پیرامون لغو تجارت‌برده، از مهم‌ترین سازوکارهای اجرایی دولت بریتانیا در این مسیر بود. همچنین، اجرای این قانون منجر به تغییر الگوهای شغلی و ساختار نیروی کار منطقه، کاهش نیروی کار ارزان و آغاز عصر جدید فعالیت‌های اقتصادی در خلیج‌فارس گردید.

کلیدواژه‌ها

آزادسازی

بریتانیا

تجارت برده

خلیج‌فارس

منع برده‌داری

موضوعات

تاریخ اجتماعی

عنوان مقاله English

Britain and the Abolition of The Slave Trade in the Persian Gulf: Policies, Achievements, and Challenges(Based on British Documents and Narratives)

نویسندگان English

Jamshid noroozi ¹

Masoumeh Hanifeh ²

¹ Associate professor , Al zahra University, Tehran, Iran(corresponding Author)

² Department of History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran.

چکیده English

In the 19th century, slave trade was one of the principal spheres of Britain’s political and military intervention in Persian Gulf. The Act of Slavery Abolition in Britain provided the foundation for anti-slavery policies in the region. Influenced by Europe’s socio-political transformations, Britain sought to expand its maritime influence in Persian Gulf and control the routes used for African slave trade. British officials established specific administrative mechanisms and supervised the slave trade in Persian Gulf. Drawing on historical analysis, documentary evidence, and British perspective, this study addresses the following question: “What policies and mechanisms did Britain pursue to combat slave trade in Persian Gulf, and how did this approach contribute to suppression of the trade, punishment of brokers, and improvement of slave’s living conditions?” The findings show that Britain employed a range of measures, including treaties with rulers of the Arab coasts, direct naval intervention, blockades, confiscation of slave-carrying vessels, regulatory controls, and negotiations with Iranian government to suppress the trade. These measures constituted the principal mechanism through with Britain pursued abolition. Their implementation transformed patters of employment and labor organization, reduced reliance on slave trade, and marked the beginning of a new phase of economic activity in the Persian Gulf.

کلیدواژه‌ها English

Abolition of Slavery

Britain

Emancipation

Persian Gulf

Slave Trade

کتاب‌نامه

فارسی:

- برومند، صفورا (1381)، سرکنسولگری بریتانیا در بوشهر 1332-1177ه.ق/1914-1763م، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.

- پیرنیا، حسین (1326ه.ق)، مجموعه معاهدات دولت علیه ایران با دول خارجه، تهران: مطبعه فاروس.

- حاجیان‌پور، حمید، علی بحرانی‌پور و سیده‌زهرا زارعی (1402)، تحلیل محتوای قرارنامه منع برده فروشی بین ایران و انگلیس در منطقه خلیج‌فارس(11ربیع‌الثانی1299/2مارس1882م)، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دوره17، شماره33، پاییز و زمستان.

- رابینو، یاسنت لویی (1363)، دیپلمات‌ها و کنسول‌های ایران و انگلیس، ترجمه: غلامحسین میرزاصالح، تهران: نشر تاریخ ایران.

- صفت‌گل، منصور (2023)، بیاض دفترخانه همایونی دولت ایران عصر صفوی، دفتر مسوده، ثبت و دستور دبیری نگارش نامه‌های دیپلماتیک؛ پژوهشی پیرامون روابط خارجی ایران در روزگار صفویان (اروپا، عثمانی، هندوستان، آسیای مرکزی)، توکیو: مرکز پژوهش و اطلاع‌رسانی در مطالعات آسیایی، مؤسسه مطالعات پیشرفته آسیا، دانشگاه توکیو.

- طاهری، ابوالقاسم (1354)، تاریخ روابط بازرگانی و سیاسی انگلیس و ایران از دوران فرمانروائی مغولات تا پایان عهد قاجاریه، جلد2، تهران: انجمن آثار ملی.

- طباطبائی مجد، غلامرضا (1373)، معاهدات و قراردادهای تاریخی در دورۀ قاجاریه، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

- ظهیرنژاد ارشادی، مینا (1381)، اسنادی از روابط ایران و انگلیس در عهد محمدشاه قاجار(1250تا1264قمری)، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.

- علیپور، نرگس (1389)، منع برده فروشی در عصر قاجاریه به روایت اسناد(از1257تا1300ق)، مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، سال42، شماره پیاپی4/85، پاییز و زمستان.

- قاسمیان، سلمان (1391)، انگلستان و اهداف او از منع تجارت‌برده در خلیج‌فارس، تاریخ در آینه پژوهش، سال نهم، شماره اول، بهار و تابستان.

- ویلسون، آرنولد (1327)، نامه‌های سیاسی سفیر بریتانیا یا پایه سیاست انگلستان در ایران [سر جان ملکم]، ترجمه: احمد توکلی، تهران: بی‌نا.

انگلیسی:

- Blake, William O. (1860), “The History of Slavery and the Slave Trade ancient and modern”, Columbus, Ohio: H. Miller.

- Colomb, R.N. (1873), “Slave-Catching in Indian Ocean”, London: Longmans, Green, and Co.

- Cooper, Joseph (1872), A Preface in: “The Slave Trade in Africa in 1872; Principally carried on for the supply of Turkey, Egypt, Persia, and Zanzibar”, by: Berlioux, Etienne Felix, London: Edward Marsh.

- Copley, Esther (1839), “History of Slavery and its Abolition”, 2^nd Edition, London: Houlston & Stoneman.

- Davies, Adrian (2000), “The Quakers in English Society, 1655-1725”, Oxford: Clarendon Press-Oxford University Press.

- Donnan, Elizabeth (1931), “Documents Illustrative of the History of the Slave Trade to America”, Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington.

- House of Common (1791), “The Debate on a Motion for the Abolition of the Slave-Trade in the House of Common on Monday and Tuesday, April 18 and 19, 1791, reported in detail”, 2^nd Edition, London: James Phillips, George Tard, Lombard Street.

- Malekian, Farhad (2011), “Principles of Islamic International Criminal Law: A Comparative Search”, Brill.

- Ott, Thomas O. (1987), “The Haitian Revolution, 1789-1804”, The University of Tennessee Press.

- Rabino, Hyacinth Louis (1984), “Diplomats and Representatives of the Iranian and British Consulates”, Translated by: Gholam Hosein MirzaSaleh, Tehran: Nashr-e Tarikh-e Iran. [In Persian]

- Religious Society of Friends (Quakers) (1851), “An Exposition of the African Slave Trade from the year 1840, to 1850, inclusive”, Philadelphia.

- Saldanha, Jerome A. (1906), “Precis on Slave Trade in the Gulf of Oman and the Persian Gulf, 1873-1905”, Printed in Simla.

- Smallwood, Stephanie E. (2007). “African Guardians, European Slave Ships, and the Changing Dynamics of Power in the Early Modern Atlantic”, The William and Mary Quarterly, 64(4), 679-716.

- Thomas, R. Hughes (1851), “Treaties, Agreements, and Engagements, between the Honorable East India Company and the Native Princes, Chiefs, and States, in Western India, the Red Sea, the Persian Gulf, &c. also between Her Britannic Majesty’s Government, and Persia, Portugal, and Turkey”, Bombay: Bombay Education Society Press.

اسناد:

محل نگهداری: کتابخانه و آرشیو دیجیتال قطر، شماره مرجع اسناد:

IOR/L/PS/20/C246

IOR/L/PS/10/457

IOR/L/PS/10/675

IOR/R/15/1/226

IOR/L/PS/12/4099

IOR/R/15/2/603

IOR/R/15/732

IOR/R/15/6/4

Mss Eur F126/48,ff1-9

IOR/R/15/1/217