دیدگاه و شناخت متقابل ایرانیان و اعراب در دوره ساسانی؛از منظر جامعه شناسی سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ تشیع، دانشگاه اصفهان، اصفهان ، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.30465/shc.2026.54619.2696
چکیده
مناسبات ایرانیان و اعراب یکی از مسایل مهم تاریخ ایران بوده است که همواره توجه بسیاری از محققین را به خود جلب نموده است. اما یکی از مسایلی که موجب غنای تحقیقات در این حوزه می­گردد، بازسازی تفکری است کنشگران تاریخی بر مبنای آن به کنشگری پرداخته­اند. ضرورت پرداختن به چنین تحقیقی آن است که با درک درست دیدگاه و نگرش ساسانیان و اعراب میتوان به فهم درست منطق حاکم بر مناسبات ایشان پرداخت. در واقع دیگر پژوهش­های تاریخی در این حوزه می­توانند با استناد به این پژوهش منطق حاکم بر مناسبات ساسانیان و اعراب را تحلیل نمایند. برای بررسی این موضوع باکمک برخی گزاره های جامعه شناسی سیاسی و با رویکرد تبیین تاریخی و بر پایه مطالعه کتابخانه­ای نشان خواهیم داد ساسانیان بر پایه چه شناختی، سیاست­های عربی خود را برای به اطاعت درآوردن اعراب ترسیم می­نمودند و اعراب بر پایه چه دیدگاه از ساسانیان به سیاست های عربی ایشان گردن می­نهادند؟ یافته­های این پژوهش نشانگر آن است که ساسانیان اعراب را فاقد دین(هنجارهای اجتماعی) و دولتی (پادشاهی) می­دیدند که زندگی ایشان را قوام بخشد. بدین­ترتیب در فقدان این نهادها ؛ تنها راه انقیاد ایشان را کاربرد قدرت عریان می­دیدند در مقابل اعراب که در چند نوبت بهای نافرمانی از سیاست­های عربی دولت ساسانی را با خون­های بسیار پرداخته بودند بر پایه خود کوچک شماری نسبت شاه ساسانی اطاعت می­نمودند. پس اعراب شاه ساسانی را نماد ثروت، قدرت و ابهت و نیز مشروعیت سیاسی می­دیدند و ارتباط با شاه می­توانست مایه حیثیت و آبرو در میان اعراب باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Mutual Perceptions and Understanding Between Iranians and Arabs in Sasanian-Era Iran (From the Perspective of Political Sociology)

نویسندگان English

hosein shirmohammadi 1
mostafa pirmoradian 2
1 PhD in the History of Shi'ism, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

Abstract
Relations between Iranians and Arabs constitute a significant aspect of Iranian history. a factor that enriches research in this field is the reconstruction of the mindset that guided the actions of historical figures. Undertaking such research is essential because a proper understanding of the perspectives and attitudes of both the Sasanians and the Arabs allows for a true comprehension of the logic governing their interactions. Indeed, other historical studies in this area can draw upon this research to analyze the underlying logic of Sasanian-Arab relations. To examine this issue—drawing on concepts from political sociology, employing a historical-explanatory approach, and relying on library research—we will demonstrate the understanding upon which the Sassanids formulated their policies to subjugate the Arabs, as well as the perspective from which the Arabs acquiesced to those policies. The findings of this study indicate that the Sasanians viewed the Arabs as lacking both a religion (social norms) and a state (kingship) capable of providing structure to their lives. Consequently, in the absence of such institutions, the Sasanians saw the use of raw power as the only means of subjugating them; for their part, the Arabs—having on several occasions paid a heavy price in blood for defying Sasanian policies—submitted to the Sasanian monarch, acknowledging his superiority. Thus, the Arabs perceived the Sasanian king as a symbol of wealth, power, majesty, and political legitimacy, and a connection with the monarch could serve as a source of prestige and honor among their own people.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Sasanians
Arabs
power
fear
legitimacy
کتابنامه
کتاب:
-قرآن
-آملی،اولیاء الله( بیتا)، تاریخ رویان؛ تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
-ابن اثیر(1349)، اخبار ایران از الکامل ابن اثیر؛ ترجمه ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، دانشگاه تهران.
-ابن بلخی (1385)، فارسنامه؛ به تصحیح گای لسترنج و رینولد آلن نیکسون، تهران، اساطیر.
-ابن عبدربه اندلسی احمد بن محمد (1409)، عقد الفرید؛ بی جا، دار احیا التراث العربی.
-اینوسترانتسف، کنستانتین (1348)، مطالعاتی درباره ساسانیان؛ ترجمه کاظم کاظم زاده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
-اصفهانی، حمزه (1367)، تاریخ پیامبران و شهریاران؛ ترجمه جعفر شعار، چاپ دوم، تهران، امیر کبیر.
-بشیریه،حسین(1394): جامعه شناسی سیاسی، تهران، نی.
-بلاذری(1364)، فتوح البلدان بخش مربوط به ایران؛ ترجمع دکتر آذرتاش آذر نوش، تصحیح محمد فرزان، تهران، سوش، چاپ دوم.
-بلعمی (1374)،تاریخ نامه طبری؛ به اعتمام محمد روشن، بی جا صدا و سیما.
-بلعمی، (1970)، کارنامه ساسانیان گزیده بخشی از تاریخ بلعمی؛ به اهتمام بدیع لله دبیری نژاد، اصفهان، کتابفروشی ثقفی.
-پیگولوسکایا، ن، و(1372)، اعراب حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سدههای چهارم-ششم میلادی؛ ترجمه عنایتالله رضا، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- تجارب الامم فی اخبار ملوک العرب و العجم (1373)، ترجمه یحیی کلانتر، مشهد ، دانشگاه فردوسی مشهد.
-ثعالبی، ابومنصورعبدالملک بی محمد(1384)، شاهنامه ثعالبی؛ ترجمه محمود هدایت ،تهران، اساطیر.
-ثعالبی، ابومنصور عبدالملک بن محمد(1368)، غرر اخبار الملوک الفرس و سیرهم؛ ترجمه محمد فضائلی، بی جا، نقره.
-ثعالبی،عبدالدملک بن منصور،(1376)، ثمارالقلوب فی المضاف و المنسوب؛ ترجمه رضا انزابینژاد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد: علمی و فرهنگی.
-جعفری، انوش(1380)، نگرشی بر بنیادهای دولت مدنی در غرب؛ تهران، آرون.
-خواند میر،غیاثالدین (1372)، مآثرالملوک؛ به اهتمام میر هاشم محدث ، تهران ، رسا.
-دورماگن، ژان- ایو و  دانیل موشار(1389)، مبانی جامعه شناسی سیاسی؛ ترجمه عبدالحسین نیک­گهر،تهران، آگه.
-دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود(1346)، اخبار الطوال؛ ترجمه صادق نشاط، بی جا، بنیاد ایران فرهنگی.
-زرینکوب، عبدالحسین (1387)، تاریخ ایران بعد از اسلام؛ تهران، امیر کبیر، چاپ دوازدهم.
- زرﯾﻦﮐﻮب،ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﯿﻦ (1392)، ﺗﺎرﯾﺦﻣﺮدم اﯾﺮان؛ ج 1، ﺗﻬﺮان: اﻣﯿﺮﮐﺒﯿﺮ.
-طبری، مجمد جریر(1362)، تاریخ طبری؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده ، بی جا ، اساطیر، چاپ دوم.
-گردیزی،ابوسعید عبدالحی(1363)، زینالاخبار(تاریخ گردیزی)؛ تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب.
-محمدی، ملایری، محمد (1379)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی؛ تهران، طوس.
-مرعشی،ظهیرالدین (1345)، تاریخ طبرستان و رویان و مازنداران؛ تصحیح محمدحسین تسبیحی، تهران، موسسسه مطبوعاتی شرق.
-مسعودی، ابوالحسن (1374)، مروجالذهب؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران، علمیو فرهنگی.
-مسعودی(1365)، تنبیهالاشراف؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده،بی جا،علمی و فرهنگی. چاپ دوم.)
-مقدسی(1349)، آفرینش و تاریخ؛ ترجمه محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
-موریس، دوورژه(1379)، بایسته­های جامعه شناسی سیاسی؛ مترجم مهرداد میردامادی، تهران، مرکز.
-نامه تنسر(1354)، نامه تنسر به گسنسب؛ بتصحیح مجتبی مینوی، گرداورنده تعلیقات مجتبی مینوی و محمد اسماعیل رزوانی، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
- نهجالبلاغه (1378)، ترجمه جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی.
-یعقوبی، احد بن ابی یعقوب(1371)، تاریخ یعقوبی؛ ترجمه محمد ابراهیم یعقوبی ، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم.
مقالات
-اله­یاری، فریدون و محسن مرسلپور و حسین شیرمحمدی(1392)، «تکوین هویت ایرانی در تاریخنگاری عهد ساسانی»، فصل­نامه علمی پژوهشی پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام،ش 12.
-توفیق،ابراهیم(1387)، «مصاحبه محمد جواد اسماعیلی با ابراهیم توفیق»، مجله رشد علوم اجتماعی، دوره یازدهم، شماره 4.
-سنگاری، اسماعیل و فرزاد رفیعیفر و حسین شیرمحمدی باباشیخعلی (1403)، «تبیین و تحلیل الگوهای سیاست عربی اردشیر بابکان و شاپور یکم و تداوم آن در دوره ساسانی»، مجله علمی و پژوهشی پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، دوره 18، شماره2، پیاپی 35.
منابع لاتین:
-Fisher, Greg(2015): Arabs  and Empire before Islam, Oxford: Oxford University press.
-Hoyland. Robert(2011): Arabia and the Arabs from the Bronze age to the Coming of Islam, London: Routledge.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 31 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 20 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1405