زن به‌مثابه سوژه ایدئولوژیک در تاریخ‌نگاری سوسیالیستی افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران. ایران

2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده
بازنمایی زن در تاریخ معاصر افغانستان غالباً در چارچوب گفتمان‌های سیاسی و ایدئولوژیک صورت گرفته و کمتر به‌عنوان سوژه‌ای کنش‌مند مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با تمرکز بر دوره حاکمیت نظام سوسیالیستی افغانستان (۱۳۵۷–۱۳۷۱)، به این پرسش می‌پردازد که زن در تاریخ‌نگاری سوسیالیستی این کشور چگونه روایت شده و این روایت چه ویژگی‌هایی دارد. روش تحقیق در این مقاله، کیفی و مبتنی بر رویکرد روایت‌پژوهی است که داده‌ها به‌صورت هدفمند از متون تاریخی، به‌ویژه خاطرات و نوشته‌های رهبران حزب دموکراتیک خلق افغانستان و جریان‌های چپ، گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاری سوسیالیستی افغانستان، زن را عمدتاً در چارچوب ایدئولوژی حزبی و نقش‌های سازمانی بازنمایی کرده و از بازتاب تجربه‌های زیسته و صداهای واقعی او غفلت ورزیده است. بر این اساس، مقاله بر ضرورت بازخوانی انتقادی این جریان تاریخ‌نگاری تأکید می‌کند تا امکان ارائه تصویری واقع‌گرایانه‌تر از جایگاه زن در تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان فراهم شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Woman as an Ideological Subject in Socialist Historiography of Afghanistan

نویسندگان English

Joma Khan Hamdard 1
Michael Vahidirad 2
1 Ph.D. Candidate in History – Post-Islamic Iran Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

The representation of women in contemporary Afghan history has largely been framed within political and ideological discourses, while less attention has been paid to women as active historical subjects. Focusing on the period of socialist rule in Afghanistan (1978–1992), this study examines how women were narrated in the country’s socialist historiography and explores the main characteristics of these narratives. The research adopts a qualitative method grounded in a narrative inquiry approach. Data were purposively collected from historical texts, particularly memoirs and writings produced by leaders of the People's Democratic Party of Afghanistan and leftist movements. The findings indicate that Afghan socialist historiography predominantly represented women within the framework of party ideology and organizational roles, while largely neglecting their lived experiences and authentic voices. Accordingly, the article emphasizes the necessity of a critical reassessment of this historiographical tradition in order to provide a more realistic understanding of women’s position in the social and political transformations of Afghanistan.

کلیدواژه‌ها English

Women
Afghanistan
Socialist Historiography
Historical Narrative
Women’s Narratives
کتاب­نامه
·      آدمک، لودویک (1384)، روابط سیاسی افغانستان در نیمه نخست سده بیستم، ترجمة محمد فاضل صاحب‌زاده، پاریس: بنگاه انتشارات پاییز.
·            اروند، عتیق (1397)، یا سوسیالیسم یا توحش؛ تاریخ‌نگاری به مدد نشریات چپ افغانستان، کابل: انتشارات امیری.
·            پاک‌نیا، محبوبه (1383)، «فمینیسم و سیاست»، مطالعات زنان، س2، ش4. Doi: 10.22051/jwsps.2004.1242
·            پنجشیری، دستگیر (1378/1388)، ظهور و زوال حزب دموکراتیک خلق افغانستان، ج1-2، پیشاور: انتشارات فضل.
·            جاوید، دین محمد (1381)، زن در تاریخ افغانستان، کابل: مطبعه بهیر.
·      حمیدی، سمیه، و ناصر یوسف‌زهی (1397)، «واکاوی تأثیرات نوسازی دولتی بر وضعیت سیاسی-اجتماعی زنان افغانستان؛ با تأکید بر متن قوانین اساسی»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، س6، ش11. https://mte.journals.miu.ac.ir/article_2494.html
·      دنیا، نشریه سیاسی و تئوریک کمیته مرکزی حزب توده ایران (1357)، زنده­باد جمهوری دموکراتیک افغانستان، دور سوم، س5، ش4.
·            رحمانی، ماگه (1330)، «زنان افغان»، مجله انگار، س1، ش 14: 25 فرودین.
·            زهما، علی محمد (1400)، تاریخ افغانستان در یک نگاه، هرات: مؤسسۀ پژوهشی بایسنغر.
·      زین‌الصالحین، حسن، و نعمت‌الله فاضلی (1394)، «تاریخ، جامعه، و بازنمایی کارکردهای ایدئولوژیک عکاسی در دوره قاجار: پیش و پس از مشروطه»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، س5، ش2. https://journals.ihcs.ac.ir/article_1951_6a508a60aa3bf9510ea6acb021c94b48.pdf
·      سادات هدی، محبوبه، محمد تقی کرمی قهی، و خلیل میرزایی (1401)، «راهبردهای زنان در مواجهه با نابرابری‌ها، تبعیض‌ها و خشونت‌ها: امکان‌ها و محدودیت‌ها»، فصل‌نامه‌ی مطالعات توسعه‌ی اجتماعی-فرهنگی، دورة یازدهم، ش1. https://scdsjournal.ir/article-1-1546-fa.html
·      سالنامه افغانستان (1358)، حقوق اساسی و وظایف انقلابی جمهوری دموکراتیک افغانستان، ج44، کابل: وزارت اطلاعات و فرهنگ.
·            سیستانی، محمداعظم (1393)، مقدمه­ای بر کودتای هفت ثور، کابل: انتشارات دانش.
·            شفایی، امان الله (1393)، جریان­شناسی تاریخ معاصر افغانستان، کابل: انتشارات امیری.
·      عارفی، رضا (1402)، بررسی گفتمان تاریخ­نگاری چپ (سوسیالیستی) در افغانستان 1371-1329، رسالة دکتری، قزوین: دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره).
·            عبدالقادر، (1392)، خاطرات سیاسی ژنرال عبدالقادر در گفتگو با دکتر پرویز آرزو، هامبورک: بی‌جا.
·            غوربندی، عبدالقدوس (1379)، نگاهی به تاریخ حزب دموکراتیک افغانستان خلق افغانستان، بی‌جا.
·            فرهنگ، میر محمد صدیق (1380)، افغانستان در پنج قرن اخیر، تهران: انتشارات عرفان.
·            فاروقی، عابده (1330)، «ناله بیمار»، نشریه ندای خلق، س1، ش10: 12 اردیبهشت.
·      فیاض انوش، ابوالحسن، و مهدی صلاح (1392)، «تاریخ صورتی؛ نگاهی به برخی موانع و ظرفیت‌ها در دانش تاریخی زنانه»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، س3، ش1. https://socialhistory.ihcs.ac.ir/article_711.html
·      فیروزی، سید محمد (1401)، «بررسی اشتراکات فرهنگی و اجتماعی ایران و افغانستان (با تأکید بر آسیب‌ها و فرصت‌ها)»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، س13، ش46. Doi: 10.22034/jgk.2022.308573.0
·            کاظم، سید عبدالله (1383)، زنان افغان زیر فشار عنعنه و تجدد، کابل: انتشارات میوند.
·      کشتمند، سلطان‌علی (2002)، یادداشت‌های سیاسی و رویدادهای تاریخی: خاطرات شخصی با برهه‌های از تاریخ سیاسی معاصر افغانستان، ج1، 2 و 3، بی‌جا: نشر نجیب کبیر.
·            کلکانی، اجمل دانش، و جمشید مبارز کلکانی (1397)، مجید کلکانی و قیوم رهبر (دو برادر یک سرنوشت)، کابل: نشر کابلستان.
·            کیانوری، نورالدین (1359)، تحولات افغانستان و مسائل بغرنج عصر ما، «پرسش و پاسخ 9»، بی­جا: انتشارات حزب توده ایران.
·      لطفی، حیدر (1394)، «تحلیل ژئوپلیتیکی روابط افغانستان و ایران: چالش‌ها و فرصت‌ها»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، س5، ش19. Dio: 20.1001.1.22516131.1394.5.19.4.1
·      لطفی، زهرا (1392)، بررسی تحولات حزب دموکراتیک خلق افغانستان (از شکل گیری تا قدرت یابی سیاسی)، رسالة دکتری تاریخ، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
·      مردم، ارگان مرکزی حزب توده ایران (29 فروردین 1358)، دست­آوردهای انقلاب دموکراتیک ملی در افغانستان، دور هفتم، س1، ش6.
·            مسلم­یار، شعیب (1400)، جریان­شناسی تاریخ­نگاری افغانستان در دوران معاصر، تهران: انتشارات دانشگاه مذاهب اسلامی.
·      مشیرزاده، حمیرا (1382)، «جنبش زنان و مفاهیم بنیادین سیاست»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. https://jflps.ut.ac.ir/article_11156.html
·      ملایی توانی، علیرضا (1400)، «مفاهیم دوگانه در قلمرو دانش تاریخ‌نگاری ایران: نقد راهِ رفته و طرح راهِ جدید»، دوفصلنامه تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری دانشگاه الزهرا (س)، س31، ش28: 229-255. https://doi.org/10.22051/hph.2021.33257.1467
·            مناسبات افغانستان و اتحاد شوروی 1919-1969 (1969)، کابل: وزارت امور خارجه.
·            میثاق، عبدالکریم (1401)، خاطره‌ها، گپ‌های از گذشته: سرگذشت زندگی سیاسی عبدالکریم میثاق، کابل: انتشارات امیری.
·      نیک‌منش، علی؛ علی روحانی، علیرضا افشانی، و احمد کلاته‌ساداتی (1403)، «فهم ذهنیت زنان معترض از علل و پیامدهای کنش‌های اعتراضی، مطالعه‌ای کیفی از زنان معترض زندانی در شهر یزد»، پژوهش‌های رهبردی مسائل اجتماعی، س13، ش4.Dio: 10.22108/srspi.2025.144402.2087
·            هفته‌نامه ارشادالنسوان (21 جدی 1300)، مقاله‌ افتتاحیه، کابل: مطبعه دارالسلطنه، ش17.
·      وزارت عدلیه، (26 میزان 1357)، «فرمان شماره (7) در مورد مهر و مصارف عروسی»، جریده رسمی وزارت عدلیه جمهوری دموکراتیک افغانستان، ش مسلسل409
·            Althusser, Louis (1971). “Ideology and Ideological State Apparatuses”. In: Lenin and Philosophy and Other Essays. New York: Monthly Review Press.
·            Ghosh, Huma Ahmad (2013), “A History of Women in Afghanistan: Lessons Learnt for the Future or Yesterdays and Tomorrow- A Case Study”, Journal of International Women’s Studies, vol. 4, no. 3.
·            Headsman (2008), “Hafizullah Amin :1979”, Executed Today.
·            Korchevnikov, B. (Host) (2024), “Zhizn i sudba Life and Fate: Shturm dvortsa Amina Storming of Amin’s Palace. Television broadcast”, VGTRK Rossiya 1. https://smotrim.ru/article/3948699
·            Timenote. (n.d.). "Operation Storm-333: Assault on the Palace and Death of Amin"
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 31
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 19 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 08 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 تیر 1405